Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina

04/03/2013

“Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 22:42

“Ruscy“ mennonici

Piotr Bein 3.3.2013

Bystrze na Żuławach. Dom podcieniowy osadników Olędrów, holenderskich mennonitów. [Lata temu nocowałem w podobnym podczas wycieczki rowerowej po Polsce – PB.]

Z Holandii na Żuławy

Prześladowania (XVI w.) wyparły mennonitów z Holandii i Flandrii do Prus Królewskich (Gdańsk i Żuławy), potem na Ukrainę i do Ameryki. Robili to zawsze dla wolności religijnej i zwolnienia ze służby wojskowej. Oddzielali się we wspólnoty, skupiając się na przeżyciu i zachowaniu tożsamości.

W XVI-wiecznym Gdańsku zajmowali się handlem zbożem i rzemiosłem, ale nie mieli pełnych praw. Władze miasta jak i król Batory prześladowali ich, ale przydali się w zasiedlaniu Żuław, zdewastowanych wojną polsko-krzyżacką (1519-1521) i powodzią (1540). Otrzymawszy 30-letni leasing na ziemie żuławskie, radny Gdańska zaprosił (1562) mennonitów holenderskich. W podmokłej delcie Wisły powstały wiatraki-pompownie i holenderskie domy.

Mennonici mogli prowadzić własne szkoły, ale musieli płacić i za szkoły publiczne. Nie podlegli jednak parafiom katolickim ani protestanckim. Konserwatywni gdańscy mennonici „flamandzcy“, utrzymujący więzi z Holandią, zapraszający kaznodzieji stamtąd i drukujący książki w swym języku, różnili się teologicznie od liberalnych „Fryzyjczyków“ nad Wisłą.

Wiatrak w Palczewie na Żuławach – pozostałość po Olędrach. [Na Zachodzie ktoś by dawno odremontował i przerobił na mieszkanie, a w Polin niszczeje – PB].

Na Ukrainę

Po I rozbiorze Polski (1772) uchodzili przed militaryzmem pruskim. Caryca Katarzyna zaprosiła (1763) Europejczyków do osadnictwa w Rosji, zwłaszcza nadwołżańskiej, gdzie były duże połacie ziemi do zagospodarowania na płd. od Saratowa. Kolonizatorzy mieli też stanowić bufor przeciw inwazjom mongolskim.

Przyciąganie osadników nie-rosyjskich  wzrosło po wojnie rosyjsko-tureckiej (1768-1774), gdy gubernatorem Płd. Rosji (w tym obszary odbite sułtanowi tureckiemu) został Potiomkin. Niemcy odpowiedzieli sporą emigracją. Mennonici holenderscy z Prus wynegocjowali rozszerzenie zaproszenia (1789), emigrując na zdobyte w wojnie tereny na płn.-zachód od M. Azowskiego.

Założyli kolonie na płd. Ukrainie: Chortica nad Dnieprem (1789) i Moloczna nad rzeką o tejże nazwie (1803). Do odejścia (1860) tatarskich pasterzy-koczowników Nogajów z regionu, mennonici zatrudniali ich na roli i wynajmowali od nich łąki. Ale przez pierwsze 20 lat współistnienia, najazdy Nogajów na stada bydła mennonitów były utrapieniem.

Dwie osady mennonitów nad Wisłą pod Warszawą, Deutsch-Kazun i Deutsch-Wymyśle, dostały się pod rosyjski zabór po adjustacji granic na Kongresie Wiedeńskim. Niektóre rodziny emigrowały do Molocznej. Z założonego w 1787 r. Deutsch-Michalin k. Machnówki, rodziny przeniosły się na Wołyń (1802). Szwajcarscy mennonici pochodzący od amiszów z Galicji osiedlili się pod Dubnem na Wołyniu (1815). Inni z Galicji mieszkali k. Lwowa.

Carski agent kolonizacyjny, Georg von Trappe odwiedził mennonitów gdańskich (1786). Wybrali 2 delegatów, Jakoba Höppnera i Johanna Bartscha, których von Trappe wysłał do Rosji na koszt caratu; statkiem do Rygi, następnie lądem, dotarli do Dniepru w listopadzie 1786 r., skąd statkiem szukali odpowiedniego miejsca. Spotkali się z Potiomkinem i carycą, gdy była na inspekcji swych nowych obszarów (maj 1787).

Znaleźli ziemię i w drodze powrotnej przez St. Petersburg spotkali się z księciem Pawłem I Romanowym, który potwierdził obietnice von Trappego: wolność wyznania, zwolnienie ze służby wojskowej, 70 ha darmowej ziemi na rodzinę, zwolnienie z przymusu ślubowania w procesach sądowych, własne szkoły z własnym językiem, prawo zakazu karczm i prawo do produkcji trunków.

Rosjanie wiejscy nie mieli takich przywilejów. Wszystkie grupy kolonizacyjne miały zakaz odwracania prawosławnych Rosjan na inne wiary oraz opuszczenia kolonii lub małżeństwa poza nią, pod karą utraty przywilejów. Ziemia była dziedziczna jak długo pozostawała w kolonii i nie wolno było jej dzielić potomkom, aby zachować praktyki agrarne wg zamiaru rządu.

W domu, Höppner i Bartsch dowiedzieli się, że 4 rodziny wyjechały już do Rygi, a setki nie mogły się doczekać. Władze pruskie, mimo że ograniczały ekspansję mennonicką u siebie, dawały paszporty tylko najbiedniejszym rodzinom, chcąc zatrzymać bogactwo mennonitów.

Pionierzy

Kiedy Prusy cofnęły zwolnienie z obowiązku wojskowego, 228 rodzin mennonitów ruszyło do Rosji (zima 1787). Przybyli na zimowisko do Dubrownej (obecna Białoruś) jesienią 1788. W 1789 r. popłynęli w dół Dniepru, ale miejsce osiedlenia okazało się polem bitwy z Turkami. Dostali więc ziemię k. Aleksandrowska przy małym dopływie Dniepru, Chorticy. Do 1870 r. ok. 9 tys. osób emigrowało do Rosji, przeważnie do Chorticy i Molocznej, które ze wzrostem ludności osiągnęły zaludnienie 45 tys. Do 1914 r. powstało 40 koloni siostrzanych o pow. 12 tys. km² i populacji 100 tys.

File:Skizze Siedlung Chortitza.jpg

Kolonia Chortica.

Pierwsze lata były b. ciężkie. Zamożni przywieźli dobytek wozami, a inni posłali barką, które okradziono po drodze, a pozostałe rzeczy zalały deszcze. Także materiały budowlane posyłane rzeką znikały przed nadejściem. Wielu osadników z miast nie znało się na roli, a ze wsi – znaleźli glebę zbyt suchą na wyuczone metody upraw.

Tarcia na tle pochodzenia fryzyjskiego i flamandzkiego zaognił brak pastorów. U mennonitów wybiera się ich spośród laickiej populacji i mają służyć bez zapłaty, więc zwykle są z zamożniejszych rodzin. Tymczasem Prusy wypuściły najbiedniejszych.

Budowali ziemianki z darni lub mieszkali w namiotach, a niektórzy na krytych wozach. Höppner i Bartsch zbudowali sobie duże domy. Dla bezpieczeństwa w regionie bezprawia, budowali się po 15 – 30 rodzin na wioskę. Powstało 8 wsi. Ze wzrostem trudności, osadnicy oskarżyli Höppnera i Bartscha o zatrzymanie sobie pieniędzy od Rosji na kolonię. Obu ekskomunikowano z kościoła flamandzkiego i przekonano władze Rosji, by aresztowały Höppnera. Bartsch przyznał się do winy i powrócił do zboru.  Höppner wkrótce wyszedl z więzienia, przeprowadził się do Aleksandrowska i dołączył do Fryzyjczyków.

W l. 1797-1798 przyjechało z Prus 180 rodzin. Założyli 9 wsi do 1824 r. Następna fala osadników (1803) przezimowała w koloni Chortica, zanim pojechali budować Moloczną. Ich pieniądze wydane na pobyt pomogły Chorticy.

Z początku osadnicy hodowali bydło i siali na własny użytek. Stepy były suchsze niż nadwiślańskie pola i łąki. Zabrało nieco lat wypracować nowe techniki agrarne. Mennonici hodowali morwę dla jedwabnictwa, produkowali miód, len i tytoń oraz sprzedawali warzywa i owoce miastom. W l. 1830-ych pszenica zdominowała uprawy. Poza uprawami i łąkami były tereny komunalne i spichrze do użytku ubogich w ciężkich czasach. Dochód z własności komunalnej dawał środki na większe projekty, np. dalsze kolonie (w kierunku Syberii i Turkestanu) dla rosnącej populacji, co stało się problemem ok. 1860 r.

Publiczny prom przez Dniepr zarabiał 2 – 3 tys. rubli na rok. Komunalne stado merynosów liczyło tysiąc w 1820 r. Gorzelnia dawała dodatkowy dochód. W 18 wsiach Chorticy, na łącznie 2888 mieszkańców przypadało (1819): 2 zegarmistrzów, 9 tokarzy, 2 bednarzy, 88 meblarzy, 26 cieśli, 16 kowali,49 tkaczy, 1 farbownik, 25 krawców, 20 szewców, kilku piwowarów i kilku młynarzy.

Warunki osadnictwa zabraniały podziału gospodarstw; rosła klasa biednych bez ziemi, zaniedbanych przez rady wiejskie, składające się z posiadaczy ziemi. Wtedy carat pozwolił dzielić gospodarstwa i nakazal zwolnienie ziemi komunalnej. Mimo to wzrost populacji zmusił jej część do emigracji do Kanady (1870). Emigranci z Chorticy, najstarszej kolonii mennonickiej w Rosji, zwani są mennonitami starokolonijnymi w Am. Płn., gdzie są bardziej konserwatywni niż pozostałe grupy ruskich mennonitów.

File:Mennonitenansiedlung Molotschna 1852.jpg

Kolonia Moloczna (1852).

Samorząd, edukacja i życie religijne

Kolonie mennonitów rządziły się bez ingerencji władz Rosji. Podstawowej jednostce, wsi, przewodził wybierany magistrat. Wieś zarządzała swą szkołą, drogami i opiekowała się ubogimi. Mężczyźni decydowali, na zebraniach wiejskich. Wsie były zgrupowane w rejony, np. wszystkie wsie Chorticy, a 2 rejony w Molocznej.

Naczelnik rejonowy i biuro regionalne mogli wymierzać kary cieleśnie i zalatwiać in. sprawy wspólne. Ubezpieczenia, straż pożarna, przestępczość i in. problemy społeczne były w gestii regionu. Kolonie funkcjonowały jak państwo demokracji, ze swobodami daleko poza tymi dla wieśniaków rosyjskich. Miały własne szpitale, w tym dla umysłowo chorych, oraz szkołę dla głuchych. Opiekowały się sierotami i starszymi. Miały ubezpieczenia. Samowystarczalne, były w stanie pozostać oddzielone od władz Rosji.

szpital
meski
zenski
adm
prac

stol

Szpital dla umysłowo chorych “Bethania” w kolonii Chortica. Od góry: budynek główny i park, wydz. męski, żeński, administracja i mieszkania lekarzy, pracownicy, stołówka. [Dziś dają ci kaftan i psychotropa zamiast pielęgniarki – PB].

zost

Bethania” anno 1997. Część terenu zalał zbiornik elektrowni na Dnieprze. [Dewastacja pracy Olędrów, gorsza niż na Żuławach; przyczyny oczywiste – PB.]

Mennonici pozostali poza polityką i rewolucją rosyjską. Po 1905 r. głosowali, na oktobrystów z uwagi na gwarancje wolności religijnej i prasowej dla mniejszości.

Podczas gdy Europa nieznała jeszcze obowiązku edukacji, mennonickie kolonie miały szkołę podstawową w każdej wsi, uczącą niemieckiego, arytmetyki, religii i śpiewu. Nauczycielem zwykle był rzemieślnik lub pastuch niewyuczony na pedagoga, uczący po godzinach swej pracy. Stopniowo program nauczania rozwijał się w miarę zastępowania prowizorycznych nauczycieli, zawodowymi. Pod koniec XIX w. podstawówka miała 6 klas, ucząc religii, niemieckiego, rosyjskiego arytmetyki, geografii, historii i nauk przyrodniczych, z zaawansowaniem dobranym do klasy.

Moloczna miała gimnazjum z profesjonalnym nauczycielem z Prus od 1820 r., a Chortica od 1842 r. z 3 tys. uczniów. Do 8% kolonistów otrzymało wykształcenie średnie. Dekret carskiego ministra edukacji (1881) zakazał gimnazjów koedukacyjnych, zmuszając mennonitów do założenia szkół dla dziewcząt (1895). 4-letnie gimnazjum uczyło religii, historii, arytmetyki, nauk ścisłych, rosyjskiego i niemieckiego, geografii, kaligrafii i sztuk pięknych. Dziewczęta uczyły się dodatkowo szycia.

Koedukacyjne seminarium nauczycielskie (założone 1914) rozszerzyło pogimnazjalne studium 2-letnie na program 3-letni. Studenci ostatniego roku ćwiczyli na pobliskiej podstawówce.

Szkołę handlową z kadrą uniwersytecką założono w Halbstadt (wieś w kolonii Moloczna). W początkach XX w. coraz więcej młodzieży mennonickiej udawanło się po edukację do Szwajcarii, Niemiec i Rosji, do gimnazjów, szkół zawodowych i handlowych oraz uniwersytetów.

Każda wieś lub grupa wsi organizowała się w niezależny zbór. Kulturowe i tradycyjne różnice między menninitami z Fryzji, Flamandii i Prus Zach. widać było w ich kościołach. Zgadzali się co do fundamentalnych wierzeń jak chrzest, niestawianie oporu i nieślubowanie. Pastorowie flamandzcy dawali kazania siedząc, a fryzyjscy stojąc. Niepłatni i niewykształceni, byli wybierani spośród zamożniejszych członków zboru. Poważanie za posługę kapłańską i status materialny dawało im pokaźny wpływ na społeczność. Przywództwo wsi, religijne i świeckie, często współpracowało przeciw biednym.

Dyscyplina kościelna polegała na ekskomunikacji poważnych grzeszników. Najbardziej konserwatywne zbory odcinały się od notorycznego grzesznika biznesowo i towarzysko. Ekskomunikacja wiązała się z utratą przywilejów nadanych kolonistom przez władze Rosji. Rozmaici wstawiennicy umożliwiali ekskomunikowanym powrót… do innego zboru.

Uprzemysłowienie

Młynarstwo i pokrewne zdominowały przemysł w koloniach i okolicach. Powstały wytwórnie skrobii, cegielnie i in. przemysł, z ośrodkami w Chorticy i Aleksandrowsku. Pierwszą zapaść gospodarczą, kolonia Chortica przezwyciężyła rzemiosłem. Obok urządzeń młynarskich i rolniczych, jej przemysł we wsiach Chortica i Rosental produkował zegary, wchłaniając wzrost ludności bez ziemi. Po latach, największe zakłady scalono i po rewolucji bolszewickiej produkowały traktory i samochody marki Zaporożec. Biznes zabrano mennonickim właścicielom wkrótce po 1917 r. i dziś jest klockiem konglomeratu samochodowego.

Szybka industrializacja Europy w XIX w.  i wzrost popytu na zboże spowodowały ekspansję uoraw zbóż na stepach Rosji. Mennonici Chorticy przewodzili innowacji agrarnej, odkryciom najbardziej przydatnych gatunków upraw i produkcji maszyn rolniczych. Peter Lepp założył pierwszą fabrykę w Chorticy (1853). 15 lat później było już 8 takich zakładów, a w 1907 r. szesnaście. Pługi, siewniki, wozy, kosiarki, młockarnie suszarki do ziarna i silniki parowe produkowane przez mennonitów znalazły zbyt u Rosjan. Do najznakomitszych mennonickich fabryk należały: Hildebrand & Pries, Lepp & Wallmann i Koop & Co. W 1911 r. osiem największych fabryk mennonitów dawało 6% całkowitej produkcji Rosji, wysyłało maszyny na całe imperium i zatrudniało 1744 osób. Np. Lepp & Wallman z Schönwiese produkowała rocznie 50 tys. kosiarek, 3 tys. młockarni, tysiące pługów szeregowych i in.

Firma Hildebrand & Pries była tak duża, że miała departament księgowy z kilkoma wydziałami. Założona przez zegarmistrza Korneliusa Hildebranda z mennonickiej na Dnieprze,  firma miała własną odlewnię, kuźnię, warsztaty mechaniczne, wytwórnię silników i malarnię. Produkowała pługi, a później otworzyła wydział ciesielski i in. Wydział zakupów był jednym z zatrudniających najwięcej osób; był wyposażony w rzadkość w tamtych czasach – telefon.

kornel

Zegarmistrz Kornelius Hildebrand.

Lepp & Wallmann. Peter Lepp miał warsztat zegarów w Chorticy, ale zaczął (1850) produkcję maszyn rolniczych. W 1853 r, sprzedał pierwszą  młocarnię, a w 1867 r. wyprodukował 115 kombajnów zbożowych, 50 wialni, 173 grabi mechanicznych, 125 sieczkarni i 12 kosiarek. Jako pierwsza firma wyprodukowała kosiarkę do zbóż.  Do firmy dołączył (1880) największy ziemianin kolonii Chortica, szwagier Leppa, Andreas Wallman. Lepp zaczął (1885) budowę drugiej fabryki w Schönwiese, a 2 lata później zatrudniała już 250 osób. Trzecia fabryka (1900) w Pawlogradzie produkowała rocznie 50 tys. kosiarek, 3 tys. młocarek i tysiące pługów i in. maszyn rolniczych, hydraulicznych wyciskarek do oleju i silników parowych o mocy 25 KM. Na wystawach w Moskwie (1882) i Charkowie (1887) Lepp dostał pierwszą nagrodę. Firmę przejął (1893) Johann Gerhard Lepp, stając się jednym z czołowych przedsiębiorców Ukrainy, zdobywając w całej Rosji uznanie jednej z największych wytwórni w płd. Rosji, wartej (1916) 2,4 mln rubli.

Młyny zbóż i pasz, początkowo napędzane wodą i wiatrem (doświadczenie z Prus), stopniowo zastąpiły parowe. Tu liderem okazał się  przedsiębiorczy mennonita Hermann Abramovitch Niebuhr. Założona (1853) przez niego z pomocą ojca, firma Niebuhr & Co. mieliła zboże w młynach wodnych i wiatrowych. Niebuhr zbudował dużee młyny parowe (1872 i 1882). Zostawił synowi 11 młynów wodnych i parowych. Największy z nich, w Aleksandrowsku, mielił 125 t pszenicy na dobę, a najmniejszy 18 t. Jesienią 1919 r., 13 lat po jego śmierci, jego spuścizna uległa nacjonalizacji: poza młynastwem (wartość 5 mln rubli, największe w Rosji), 20 tys. ha z 8 farmami i 6 dodatkowymi młynami; bank rozwinięty podczas II wś. w Chortitzaer Kommerzbank z kapitałem 5 mln rubli; kamieniołom na 200 ha z kamieniołomem granitu blisko stacji kolejowej (kapitał 5 mln rubli); sanatorium Alexanderbad k. Kiczkas nad Dnieprem na 200 ha ziemi (kapitał 2 mln rubli). Trzech lekarzy z Berlina  kierowało nieźle wyposażonym Alexanderbad dla 250 pacjentów. Dochód Kommerzbank i kamieniołomu zatrzymał carat podczas I wś. w wyniku ogólnej nienawiści do Niemców. W 1919 r. bolszewicy znacjonalizowali cały majątek po Niebuhrze.

Koop & Co. Firmę założył (1863) b. kowal z Lepp & Wallmann, Abram. J. Koop, z udziałem przemysłowca. Biznes przewyższył oczekiwania. Największe fabryki były w Aleksandrowsku, Einlage i Chorticy — łączna wartość ponad 10 mln rubli. Wybudował odlewnię (1874) i rozbudował ją (1877), oraz zakłady stali hartowanej w Schönwiese (1888). 13 fabryk w Chorticy i Schönwiese połączyło się (1910) w największy kompleks tego rodzaju w Rosji. Trzy  potężne przedsiębiorstwa utworzyły (1913) syndykat Uroszaj: Koop (Alexandrowsk), J. Hoehn (Odessa) i Elvorti (Elizawietgrad). Uroszaj kontrolował sprzedaż maszyn rolniczych w Rosji i za granicą. Rząd Rosji połączył (1915)
dla produkcji wojennej 3 fabryki w Schönwiese: A. J. Koop, Lepp & Wallmann i Hildebrand & Pries, produkując (1921) 1-szy rosyjski traktor Zaporożec, który w następnych latach wyparł z rynku rosyjskiego amerykańskiego Fordsona. Gerhard Hamm z Chorticy, Peter Dyck z Osterwick i Cornelius Unruh dostali (1932) Order Lenina za Stalinca, 1-szą młocarkę ZSRR. Od 1960 r. zakłady produkowały auto Zaporożec, potem Tauria. Po fuzji (1998) z Daewoo, zakłady nazwano Avtozaz-Daewoo, który od 2002 r. m.in. składał  Mercedesa klasy E i ML.

Pierwsza fala emigracji

Wobec fali nacjonalizmu w Europie, rząd Rosji nie mógł utrzymywać statusu kolonizatorów niemieckich. Ogłosił (1870) plan rusyfikacji do 1880 r. Mennonitów zaalarmowała perspektywa utraty zwolnienia ze służby wojskowej i szkół niemieckojęzycznych, niezbędnych dla ich religii i kultury. Świadomy mennonita nie przyjmie praw wspierających wojny. Po nieudanych negocjajcjach z caratem, przywódcy mennonitów udali się (1873) wybadać opcje imigracji na duże połacie żyznej ziemi Ameryki Płn.  Wrócili z dobrą wiadomością: ziemia do wzięcia w Manitobie, Minnesocie, Płd. Dakocie, Nebrasce i Kansas.

Grupy bardziej konserwatywne wybrały Kanadę, obiecującą przywileje równe tym kiedyś w Rosji oraz kawał ziemi do kolonizacji w Manitobie. Grupy bardziej liberalne (z Molocznej i Hutteryci) wybrały USA. Całe społeczności planowały porzeprowadzkę w całości, np. Alexanderwohl i Bergtal z rodzinami z in. wsi. Sprzedali wlasność, często po zaniżonej cenie i zabrali się za załatwianie paszportów w kosztownej buirokracji.

Widząc rychły wyjazd 40 tys. najpracowitszych rolników z Rosji, władze posłały (maj 1874) do mannonickich kolonii przedstawiciela, który przesadnie opisał czekające w USA trudności, proponując zastępczą służbę, niezwiązaną z wojskiem. Przekonał liberalnych do pozostania w Rosji.

W l. 1874 – 1880, z 45 tys. mennonitów na płd. kraju, opuściło Rosję: 10 tys. do USA i 8 tys. do Manitoby. Osadnictwo mennonitów głównie w środkowym USA,,gdzie ziemia uprawna podobna była do krymskiej, zbiegło się z ukończeniem Kolei Transkontynentalnej (1869). Inni pojechali na wschód, np. w l. 1880-ych setki do Azji Śr., gdzie spodziewali się rychłego przyjścia Chrystusa. Dla pozostałych w Rosji, sprawa służby wojskowej wyjaśniła się (1880) substytutem 4-letniej służby leśnej.

I wojna światowa

Ruscy mennonici byli już wtedy dość zaawansowani społecznie i gospodarczo. Posiadali lub kontrolowali wiele dużych majątków i biznesów. Słynęli z niezwykłej skuteczności i jakości i znani byli w całej Rosji ze swych zdolności rolniczych i organizacyjnych. Precedens służby niewojskowej miał już ponad 30 lat. Podczas I wś. 5 tys. mennonitów pracowało w leśnictwie i szpitalach oraz przewoziło rannych z pola walki do szpitali Moskwy i Jekaterinoslawa. Zbory mennonitów finansowały ten rodzaj służby i wspierały rodziny nieobecnych mężczyzn, w sumie 3,5 mln rubli rocznie.

W tym czasie stopniowo zalamywała się autonomia koloni mennonitów, a presja społeczna i finansowa zaczęła odbijać się na ludziach i instytucjach. Zaczęly się konfiskaty ziemi i własności na cele wojenne, a niektóre kompleksy przemysłowe przestawiły się (także ochotniczo) na produkcję militarną. Mennoci pokładali nadzieje w rządzie tymczasowym Rosji, lecz z postępem wojny struktura władzy zaczęła pękać.

Chaos w wyniku upadku rządu tymczasowego zdewastował Ukrainę i mennonitów polegających na koniu. Armie biała i czerwona przetoczyły się przez ich tereny, konfiskując żywność, konie i bydło. Anarchistyczna armia Nestora Machno atakowała mennonitów, uważanych za kułaków, do tego niemieckojęzycznych. Podobno Machno miał uraz z powodu złego traktowania, gdy służył w dzieciństwie na folwarku mennonickim. Setki mennonitów zamorodowano, ograbiono, uwięziono i zgwałcon, a niektóre wsie zniszczono. Dalsza utrata życia nastąpiła wskutek tyfusu, cholery i chrób wenerycznych sianych przez armie przetaczające się przez kolonie.

W obliczu tragedii, niektórzy z pacyfistycznych mennonitów chwycili za broń , organizując się w samoobronną milicję Selbstschutz, by z pomocą armii niemieckiej odpierać rosyjskie ataki. Postrzegane wtedy i dziś przez wielu mennonitów jako sprzeniewierzenie duchowe, siły te z początku osiągnęły sukcesy wojskowe, broniąc kolonii i rodzin podczas ich prób ucieczki i przeprowadzki. W końcu zjednoczone armie Machno i czerwona pokonały Selbstschutz (początek 1919). Z początku opór pomógł obronić mennonitów, lecz później odbił się zaostrzeniem okrucieństw wroga. Wielu mennonitów potraciło swe posiadłości i w końcu sowieci  znacjonalizowali je.

Głód i druga fala

Mennonici Molocznej wysłali (lato 1920) delegację, by powiadomić mennonitów w Am.Płn. o strasznych warunkach na zniszczonej wojną Ukrainie. W wyniku misji, różne gałęzie mennonitów utworzyły centralny komitet do koordynacji pomocy, wysyłanej przez istniejącą grupę w Istanbule. Trzech ochotników z narażeniem życia wjechało na Ukrainę podczas wojny domowej. Dotarli do wsi Halbstadt w koloni Moloczna jednocześnie z wyjściem białej armii gen. Wrangela. Dwu z nich wycofało się z armią. O trzecim słuch zaginął po wejściu czerwonych do wsi.

Po roku oficjalne pozwolenie rządu sowieckiego umożliwiło pomoc wsiom mennonitów na Ukrainie. Garkuchnie żywiły 25 tys. osób przez 3 lata od 1922, ze szczytem 40 tys. osób w sierpniu 1922. Posłano też 50 traktorów z pługami do orki mennonickiej ziemi z braku koni, skradzionych i skonfiksowanych podczas wojny. Koszt pomocy wyniósł 1,2 mln $.

Z polepszeniem sytuacji mennonici przekierowali wysiłki z prób przeżycia na re-emigrację. Choć nowa polityka gospodarcza ZSRR wyglądała mniej radykalnie niż poprzednie reformy bolszewickie, tysiące mennonitów nie widziało dla siebie przyszłości z komunistami. Po latach negocjacji z rządami obcymi i Moskwą, zorganizowano emigrację do Kanady, Paragwaju i Argentyny. Kanada nieuznała ZSRR, toteż emigrantów obsługiwano w Rydze. Odrzuconych z powodów zdrowia (zwykle jaglica), osadzano w Niemczech i w Southampton do czasu wyzdrowienia. Do 1930 r. przybyło do Kanady 21 tys. ruskich mennonitów, większość na kredyt z koncernu kolejowego Canadian Pacific Railway.

Grupa z zach. Syberii, która osiedliła się nad Amurem w nadzieji na lepsze życie, uciekła przez zamarzniętą rzekę do Harbin w Chinach. Kilkuset wpuszczono do Kalifornii i stanu Waszyngton. Większość pozostała uchodźcami aż do interwencji przez Ligę Narodów i przeniesienie do Paragwaju i Brazylii (1932).

Pozostali w swych wsiach na Ukrainie ryzykowali zesłanie na Syberię i do Gułagu na wschód od Uralu. W l. 1929 – 1940, co ósmy mennonita ukraiński został zesłany pod pretekstem politycznym do obozów pracy, skąd niewielu wróciło czy dało choćby znać o sobie. Mennonitów z Molocznej i Chorticy ewakuowano (1943) do hitlerowskiego Kraju Warty (Reichsgau Wartheland), skąd maszerowali do Rzeszy tylko po to, by być zabranym z powrotem przez armię czerwoną do ZSRR, skąd trafili na Syberię i do Kazachstanu. Wielu nieprzeżyło, dzieląc los niemieckich osadników i in. narodowści w Rosji.

Wieś Rosental w kolonii Chortica 1915-1945. Wśród Olędrów są już Rosjanie, Ukraińcy i Żydzi. Zauważ 2 szpitale, 4 szkoły oraz seminarium nauczycielskie, ogrody komunalne, cegielnię, fabryki, młyny… Klikaj gospodarstwa na oryginale po info o rodzinach. Tamże linki do zdjęć z wsi i okolic z różnych okresów.

Po zniesieniu restrykcji podróży po ZSRR (1956), niektórzy mennonici powrócili do swych kolonii, gdzie dziś mieszkają przeważnie Ukraińcy i Rosjanie. Tylko nieliczni mennonici, związani z rosyjskim rodzicem lub małżonkiem mieszkają wśród nich. W Kazachstanie, mennonitów można znaleźć w miastach przemysłowych jak Karaganda. Pod koniec l. 1980-ych mennonici w ZSRR zaczęli emigrować do Niemiec. Można dziś znaleźć ich głównie tam i w Kanadzie.

Wyrugować z ziemi

Po 1870 r. wielu ruskich mennonitów w obawie przed ingerencją caratu w ich system edukacji, emigrowało do nizinnych stanów USA i do zach. prowincji Kanady. Przywieźli ze sobą wiele instytucji i doświadczeń, w tym oddzielne wyznania dotąd nieznane w Am. Płn., np. braxtwo mennonickie. Najliczniejsza grupa ruskich mennonitów przybyła z Rosji po jatkach kolejnych rewolucji rosyjskich i I wś. Ludzie ci, straciwszy wszystko, dotarli do osad w Albercie, Saskatchewan, Manitobie, Brytyjskiej Kolumbii i Ontario oraz do wielu miejsc w USA. Niektórzy dołączyli do istniejących społeczności mennonitów, inni utworzyli swoje.

Po przejęciu władzy, komuniści zabierali zboże kolonizatorom. Reformy rolne i gospodarcze ZSRR skonfiskowały folwarki i ziemie komunalne mennonitów. Następny krok zredukował pozostałe gospodarstwa o 60%, potem znów o 50%, co uniemożliwiło utrzymanie rodziny z roli. W końcu mennonici zaczęli głodować, wybuchły epidemie; wtedy zaczęli organizować emigrację do Kanady.

Konfiskowaną ziemię rozdawano chłopstwu spoza koloni, często partyjniakom-komunistom. Te nowe wsie wkrótce przejęły władzę lokalną, dalej konfiskując ziemię i prawa większości mennonickiej – kułaków i zsyłając ich. Np. w maju 1931 r. nowi mieszkańcy wsi Chortica wyrugowali w ten sposób pozostałych mennonickich ziemian. W l. 1929 – 1940, 1500 mężczyzn z populacji 12 tys. zesłano na ciężkie roboty na daleką północ Syberii.

Rząd opodatkował pozostałych ziemian mennonickich do tego stopnia, że nie mogli już sprostać wymaganiom produkcyjnym i ich ziemię konfiskowano na pokrycie zobowiązań. Z postępem kolektywizacji mennonici wiązali nadzieję, że będą mogli gospodarować się na swoim, lecz pierwszy 5-letni plan Stalina zniweczył je.

W kolonii Chortica, mennonici porzucili (1926) wieś Einlage z powodu zalania przez zbiornik elektrowni wodnej na Dnieprze.

Od 1918 r. ograniczono wolność wyznania. Kościoły i zbory musiały się rejestrować. Kapłanom zabrano prawa obywatela. Nie wolno im było uczyć, co było podstawą bytu wielu pastorów mennonickich. Oni ani rodzina nie mogli dołączyć do cechów ani spółdzielni. Toteż wielu emigrowało, a niewielu było na ich zastąpienie. Zborom zabroniono pracy charytatywnej, co zniszczyło dobrze rozwinięte instytucje społeczne mennonitów. Wsie straciły wszelką władzę nad szkołami i zabroniono wszelkich treści religijnych. Zniesiono niedzielę jako święto.

Stan Kansas słynie z produkcji pszenicy dzięki wczesnemu osadnictwu mennonitów. Odmianę zimową wprowadzono tam w 1873 r. Doświadczeni z suchą glebą w Rosji, mennonici szybko wykorzystali charakterystykę zimowej pszenicy, powodując ekspansję młynarstwa. Siana jesienią, rżnięta była następnego lata, idealnie dostosowana do gorących, suchych sezonów letnich w Kansas. Dziś stan wiedzie w produkcji pszenicy w USA. Szwajcarscy mennonici z Wołynia osiedlili się w Kansas w Moundridge i Pretty Prairie. Zaś holendersko-pruscy mennonici „ruscy“, mówiący jęz. Plautdietsch, zasiedlili sporo płd.-śr. Kansas.

Język “ruskich” mennonitów

Przybysze holenderscy w Gdańsku i na Żuławach, potem ich potomkowie, zmieszali języki przodków fryzyjskich i flamandzkich z dialektem dolnopruskiego języka dolnoniemieckiego, tworząc przez 300 lat język „ruskich“ mennonitów, Plautdietsch, w Polsce i płd. Rosji. Z migracjami, Plautdietsch rozszedł się po świecie – od Europy i Azji Śr. (Niemcy, Rosja, Kazachstan, Kirgistan, Ukraina), po Amerykę Płn. i Łacińską (Paragwaj, Meksyk, Boliwia, Brazylia, Peru, Urugwaj, Honduras, Belize, Argentyna).

Mówi nim pół mln ludzi, a w Am. Łacińskiej jest wyłącznym językiem dla 100 – 150 tys. mennonitów w odciętych od świata wspólnotach. Po publikacji Biblii w Plautdietsch (2003) nie jest już tylko dialektem. Modlitwa Ojcze nasz:

    Vaterunser
    Ons Voda em Himmel,
    lot dien Nome jeheilicht woare;
    lot dien Ritjdom kome;
    lot dien Welle jedone woare,
    uck hia oppe Ed, soo aus em Himmel;
    jeff ons Dach fe Dach daut Broot, daut ons fehlt;
    en vejeff ons onse Schult,
    soo aus wie den vejewe, dee sich jeajen ons veschuldicht ha;
    en brinj ons nich en Vesetjunk nenn,
    oba rad ons von Beeset.
    wiels die jehet daut Ritj,
    en dee Krauft en dee Harlichtjeit
    en Eewichtjeit.
    Amen.

Materiały źródłowe:

http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_Mennonite

http://en.wikipedia.org/wiki/Molotschna

http://en.wikipedia.org/wiki/Chortitza_Colony

http://en.wikipedia.org/wiki/Vistula_delta_Mennonites

http://pl.wikipedia.org/wiki/Ol%C4%99drzy

http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/C4652.html

http://chortiza.heimat.eu

http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/N53812.html

http://pl.wikipedia.org/wiki/Plautdietsch

Advertisements

6 Comments

  1. […] (XVI w.) wyparły mennonitów z Holandii do Polski (Prusy Królewskie – Gdańsk i Żuławy), na Ukrainę i do Am. Płn. Oddzielali się we wspólnoty, skupiając się na przeżyciu i zachowaniu […]

    Pingback by Mennonicka i łajno na poboczu – fascynująca mniejszość braci w Chrystusie | Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina — 06/03/2013 @ 02:20

  2. […] “Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki […]

    Pingback by Relacja z letniego urlopu Grypy666 | Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina — 11/03/2013 @ 10:13

  3. […] im w  Szlezisze żydościerwomedia o Polakach. Kto jak kto, ale pochodząca od bogobojnych ‘ruskich’ mennonitów Europejka powinna liznąć historii… chyba że Zundelowa robi teraz dla hasbary USraelskiej, a […]

    Pingback by My Polaki pomocniki Hitlera — bijem z Vanqrevu i szwabów i żydów | Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina — 17/09/2013 @ 19:26

  4. […] “Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki […]

    Pingback by 2013 Osobiście [brudnopis] | Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina — 04/01/2014 @ 20:22

  5. […] “Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki […]

    Pingback by 2013 Osobiście | Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina — 05/01/2014 @ 01:36

  6. […] jest to, że pomógł on wykończyć swą profesję. Produkcja masowa maszyn rolniczych (np. przez mennonitów-kowali w Rosji) wyeliminowała indywidualnego kowala. Z kolei rozwój przemysłu maszynowego uśmierciłlokomocję […]

    Pingback by Wieś — do modeli kolejki ogrodowej | Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina — 23/09/2016 @ 22:21


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: