Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina

19/12/2010

Wprowadzenie do historii Chazarów

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 20:49

WPROWADZENIE DO HISTORII CHAZARÓW

KEVIN ALAN BROOK

tłumaczył Janusz Mischke (pozwolenie tłumacza na publikację)

Spośród wszystkich niesamowitych losów rozrzuconego wszędzie narodu żydowskiego , żaden nie był tak niezwykły, jak los Chazarów. – Nathan Osubel, Ilustrowana historia narodu żydowskiego (1953)

Niezwykłym zjawiskiem w średniowieczu był naród chazarski. Otoczony przez dzikie plemiona koczownicze, miał on wszystkie zalety narodów wykształconych: zorganizowane kierownictwo państwowe, duży i rozwinięty handel, zorganizowaną dobrze armię. Kiedy wielka anarchia, fanatyzm i głęboka ignorancja panowały w Europie Zachodniej, wtedy państwo Chazarówe słynęło ze sprawiedliwości i tolerancji religijnej i prześladowani za wiarę przybywali do niego z różnych zakątków świata.  Jak meteor świeciło jasno na mrocznym  horyzoncie Europy i zgasło, nie pozostawiając żadnego śladu swego istnienia. – Grigoriew O dualizmie najwyższej władzy u Chazarów w Rosji i Azji (1876), s. 66

Podczas gdy Żydzi byli wszędzie poddani obcej im władzy i w wielu krajach na całym świecie prześladowani, to Chazaria była jedynym miejscem w średniowiecznym świecie, gdzie Żydzi faktycznie byli panami samych siebie …. Dla uciskanych Żydów z całego świata, Chazarowie były powodem do dumy i nadziei, ponieważ ich istnienie wskazywało na to, że Bóg nie odwrócił się całkowicie od własnego narodu. – Raymond Szeindlin Kroniki narodu żydowskiego (1996)

Historia Chazarów jest fascynującym przykładem kwitnącego życia żydowskiego w czasach średniowiecznych. W tych czasach, kiedy Żydzi byli prześladowani w całej chrześcijańskiej Europie, królestwo Chazarów było światłem nadziei dla nich. Żydzi byli w stanie rozwijać się w Chazarii dzięki tolerancji władców Chazarii, którzy zapraszali bizantyjskich i perskich uchodźców żydowskich do osiedlania się w ich kraju. Pod wpływem tych uchodźców Chazarowie poznali  religię żydowską i zaczęli nawracać się na  judaizm.

Większość dostępnych informacji o Chazarach pochodzi z arabskich, żydowskich, armeńskich, bizantyjskich i słowiańskiej źródeł, w większości w pełni wiarogodnych. Istnieje również duża ilość archeologicznych dowodów dotyczących Chazarów i obejmujących wiele aspektów ich życia gospodarczego (rzemiosła, handlu, rolnictwa, rybołówstwa, itd.), a także ich zwyczajów  grzebalnych.

Pochodzenie

Chazarowie byli narodem tureckim1 pochodzącym z Azji Środkowej. Wcześniej istniejące tam plemiona tureckie wyglądem zewnętrznym były dość zróżnicowane, choć wiadomo, że byli to ludzie z dominującym cechą w postaci rudego zabarwienia włosów, a ta cecha uległa zanikowi w niedługi czas po podbiciu Chazarów przez Mongołów. Na początku Chazarzy wyznawali szamanizm Tengri, mówili językiem tureckim i byli koczownikami. Później przyjęli judaizm, islam i chrześcijaństwo, opanowali języki hebrajski i słowiański i zaczęli osiedlać się w miastach na północnym Kaukazie i na Ukrainie. Chazarowie zachowali niezależność etniczną przez długi czas, prawie 800 lat, od V wieku do XIII wieku.

Wcześniejsza historia Chazarów, sadowiących się na południowych obszarach współczesnej Rosji, do połowy VI wieku, jest do tej pory nieznana. W przybliżeniu od 550 roku do 630 roku, obszary zamieszkałe przez Chazarów były zachodnią częścią imperium tureckiego, zarządzanym przez Niebiesko-Błękitnych Turków (tzw. Turcy Kiuk). Kiedy zachodnia część imperium tureckiego rozpadła się, w wyniku wojny domowej w połowie VII wieku, Chazarowie z powodzeniem uzyskali niezależność w swych miejscach zasiedlenia. W tym czasie chanat Turków Kiuk, pod którego władaniem Chazarowie żyli, skłonił ich do zaprowadzenie swoistego systemu  rządzenia. Na przykład, Chazarowie przyjęli te same zasady, które obowiązywały przy mianowaniu kolejnych władców u Turków-Kiuk.

Władza politycznaW okresie maksymalnego rozwoju niezależnego państwa Chazarów zajmowali oni regiony w południowej Rosji, na Kaukazie północnym, na wschodniej Ukrainie, na Krymie, w zachodniem Kazachstanie i północno-zachodnim Uzbekistanie. Inne grupy tureckich plemion takich jak Sabir i Bułgarzy dostali się pod jurysdykcję Chazarów w 7 wieku. Chazarowie zmusili niektórych Bułgarów (dowodzonych przez Asparucha) do przeniesienia się na terytorium współczesnej Bułgarii. W tym samym czasie innym Bułgarom udało się uciec w rejon górnej Wołgi, gdzie   utworzyli niezależne państwo Bułgarii Nadwołżańskich. Chazarowie mieli w IX wieku przytłaczającą władzę nad innymi plemionami. Pod ich bezwzględnym władaniem znajdowali się wschodni Słowianie, Węgrzy, Pieczyngowie, plemiona Burtasów, północno-kaukaskich Hunów i inne mniej liczne plemiona i od wszystkich tych swoich poddanych zbierali wysoki haracz.

W rezultacie zawładnięcia tymi terytoriami Morze Kaspijskie było nazywane Morzem Chazarskim i do czasów współczesnych w językach azerbejdżańskim, tureckim, perskim i w arabskich utrzymuje się ta nazwa Morza Kaspijskiego (w języku tureckim Chazar Deniz, w arabskim Bahr al- Chazar, w perskim Chazar-darii).

W związku z ich pośrednim udziałem w tworzeniu nowoczesnego bałkańskiego narodu  Bułgarów, Chazarowie mili jeszcze większą rolę w sprawach europejskich. Działając jako państwo buforowe między światem islamskim i chrześcijańskim Chazarowie zapobiegali rozprzestrzenianiu się islamu na północ od Kaukazu. Stało się to za przyczyną wojny arabsko-chazarskiej pod koniec VII wieku i na początku wieku VIII. Te wojny jasno wykazały, że Kaukaz i miasto Derbent są  granicą między Chazaram i Arabami.

Miasta

Pierwszą stolicą Chazarii było miasto Belendżer, które identyfikowane jest z wykopaliskami archeologicznymi w rejonie Górnego Czir-Jurt. W latach 720-tych Chazarowie przenieśli swoją  stolicę do Semender, nadmorskiego miasta w północnym Kaukazie, które słynęło z pięknych ogrodów i winnic. W 750 roku stolica została przeniesiona do miasta Itil (inaczej Atil) położonego w dolnym biegu Wołgi. Nawiasem mówiąc, to terminem “Itil” nazywano w średniowieczu rzekę Wołgę. Itil pozostawał stolicą Chazarii przez co najmniej 200 lat. Miasto Itil, centrum administracyjne cesarstwa Chazarii, położone było obok miasta Hazaran, a to miasto było głównym centrum handlowym Chazarii. Na początku 10 wieku mieszkańcami miast Hazaran-Itil byli  głównie muzułmanie i Żydzi; zamieszkiwała tam też pewna liczba chrześcijan. W stolicy było wiele meczetów. Pałac cara znajdował się na wyspie i był otoczony murem ceglanym. Chazarowie pozostał w stolicy w okresie zimowym, zaś wiosną i latem ruszali w okoliczne stepy i zajmowali  się rolnictwem.

Stolica współczesnej Ukrainy, Kijów, został założony przez Chazarów, (a być może przez Węgrów). Kijów – bierze nazwę od tureckiej nazwy miejscowości (Ky = brzeg rzeki, iew = osada). W Kijowie zamieszkiwała liczna społeczność żydowskich Chazarów. Innymi miastami Chazarów, w których również mieszkała duża społeczność żydowska, to – Chersoń, Kercz, Teodozja, Tmutarakań (Fanagoria), Olbia i Sarkel. Lokalnymi gubernatorami tych miast i regionów na ogół byli Żydzi. Główna twierdza Chazarów (zbudowana z cegły) została wzniesiona w 834 roku w miejscowości Sarkel nad rzeką Don. Była to wspólna budowla bizantyjsko-chazarska, a głównym zarządzającym i budową i jej pomysłodawcą był Grek Petronas Kamateros.

Cywilizacja i handel.

Głównym pokarmem Chazarów był ryż i ryby. W Chazarii uprawiano także jęczmień, pszenicę, dynie, melony, ogórki i mak. Było wiele ogrodów i żyznych regionów na całym Powołżu.  Chazarów plony uzależnione były od wody w Wołdze z powodu na nieregularności opadów  deszczu w tych regionach. Wysokie zapotrzebowanie na futra (wielkie mrozy) Chazarowie pokrywali z polowań na lisy, zające i bobry.

Chazaria była położona na szlaku handlowym łączącym Azję i Europę. Wielki Szlak Jedwabny, idący przez państwo Chazarów, tworzył ważne ogniwo łączące Chiny, Azję Środkową i Europę. Wśród rzeczy, które były przedmiotem obrotu na drogach wiodących przez Chazarię, były jedwab, futra, wosk, miód, biżuteria, srebro, monety i przyprawy. Żydowscy kupcy (radchanici) z Persji przejeżdżali przez Itil w drodze do Europy Zachodniej, do Chin i innych miejsc. Irańscy sokdaliści także korzystali z wielkiego Szlaku Jedwabnego, a ich język i litery ich runicznych zapisów stały się popularne wśród Turków. Chazarowie handlowali z mieszkańcami Chorezmu (północno-zachodni Uzbekistan) i z Bułgarami znad Wołgi, a także z portowymi miastami w Azerbejdżanie i w Persji.

System podwójnej władzy Chazarowie przyjęli od Turków, w którym Kagan był Wielkim Carem, a Bek był cywilnym przywódcą wojska. Kagan pochodził z dynastii tureckich Asenów, którzy byli również protoplastami Kaganów wśród innych narodów Azji Środkowej we wczesnym okresie średniowiecza. Chazarscy Kagani mieli związki rodzinne z władcami Bizancjum, Abchazji, Węgier i Armenii. Do pewnego stopnia chazarscy Kagani mieli wpływ na religię Chazarów, ale nikt nie ścigał tych, którzy wyznawali inne religie. Tak więc, nawet po przyjęciu judaizmu, Kagani jednak dozwalali greckim chrześcijanom, pogańskim Słowianom, Irańczykom i muzułmanom żyć w swoich dziedzinach. W stolicy Chazarowie ustanowili siedzibę Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z zapewnieniem w tej Izbie  reprezentacji wszystkich religii istniejących w państwie (według jednej z arabskich kronik tych lat Chazarowie byli sądzeni według praw Tory, podczas gdy inne plemiona były sądzone według ich własnych praw plemiennych).

Istnienie społeczności żydowskich na półwyspie krymskim zostało potwierdzone potwierdzone przez wiele dowodów archeologicznych, a półwysep ten był we władaniu Chazarów. Krymskie społeczności żydowskie zostały później uzupełniane przez żydowskich uchodźców z powstania w perskim Mazdaku, uciekinierów żydowskich spod prześladowań cesarzy bizantyjskich Leona III i Romanusa I Lekapenosa i z różnych innych powodów. Żydzi przybywali do Chazarii z ówczesnego Uzbekistanu, Armenii, Węgier, Syrii, Turcji, Iraku i wielu innych o czym świadczą świadectwa  zawarte u Al-Masouda, w liście Schechtera, u Saadia Gaona i innych. Arabski autor Dimaszki napisał, że żydowscy uchodźcy przestawili  chazarskim Turkom religię judaistyczną i tureccy Charazowie “uznali, że ta religia jest lepsza od ich własnej i przyjęli judaizm”. Żydowscy kupcy radhanici może też mieli wpływ na przyjęcie judaizmu przez Chazarów. Być może, że przyjęcie judaizmu posłużyło Chazarom za symbol niezależności politycznej w celu utrzymania równowagi sił między kalifatem muzułmańskim i bizantyjskim chrześcijaństwem.

W czasie panowania kaganów Bułana i Obadiasza rabiniczny judaizm rozprzestrzenił się wśród Chazarów. Cyryl przybył do Chazarii w roku 860 i próbował nawrócić Chazarów do chrześcijaństwa bizantyjskiego, ale ta próba nie powiodła się, ponieważ Chazarowie już przyjęli judaizm. Cyryl jednak nawrócił wielu Słowian na chrześcijaństwo. Kagan Bułan przyjął judaizm w roku 838, prawdopodobnie w wyniku dyskusji przeprowadzonej pomiędzy przedstawicielami żydowskiej, chrześcijańskiej i muzułmańskiej religii. Ważni ludzie w Chazarii, jak i wielu zwykłych ludzi, stali się wyznawcami judaizmu. Nieco później kagan Obadia wybudował synagogę i szkoły żydowskie w Chazarii. I tym sposobem Miszna, Talmud i Tora stały się ważnym elementem życia Chazarii. W 10 wieku Chazarowie posługiwali się żydowsko-aramejskim pismem. Główne chazarsko-żydowskie dokumenty tego okresu pisano w języku hebrajskim. Ukraiński profesor Omeljan Pricak ocenia się, że w 10 wieku w Chazarii mieszkało około. 30.000 Żydów. W 2002 r. szwedzki numizmatyk, Gert Rispling, znalazł na terenach dawnej Chazarii w monety żydowskie.

Ogólnie, to Chazarowie mogą być przedstawiani jako pracowici i tolerancyjni ludzie, którzy byli w kontakcie z resztą świata i oferowali swoje produkty i usługi w kraju i za granicą. Wiele znalezisk na terenach dawnej Chazarii potwierdza talent ich autorów i do dziś stanowią wartość artystyczną.

 

Upadek i wyginięcie.

Na przebiegu X wieku Słowianie Wschodni byli zjednoczeni pod panowaniem skandynawskich władców. Nowy państwo słowieńskie, Ruś Kijowska, została założona przez księcia Olega. Chazarowie, jako że oddziaływali na rozwój sąsiednich narodów, mili też swój udział w rozwoju Rusi Kijowskiej. Rusini i Węgrzy również mieli wówczas u siebie system dwuwładzy podobny jak u Chazarów. Książęta ruscy nawet zapożyczyli sobie tytuł kagana. Archeolodzy odkryli wiele chazarskich i prawdopodobnie chazarskich obiektów wykopaliskowych (w tym odzież i sprzęt) na cmentarzach Wikingów w Czernihowie, Gniezdowie, Kijowie a także nawet w Birke (Szwecja). Mieszkańcy Rusi Kijowskiej zapożyczyli procedury prawne od Chazarów. Ponadto, niektóre słowa chazarskie stały się częścią starego języka słowiańskiego, na przykład: bohater (dzielny wojownik) oczywiście wywodzi się od chazarskiego słowa baghatur.

Rosja odziedziczyła większość dawnego terytorium Chazarów w końcu X i na początku XI wieku. Jedną z największych klęsk ponieśli Chazarzy w roku 965-tym, kiedy to rosyjski książę Światosław zdobył ich twierdzę Sarkel. Prawdopodobnie zdobył Itil w dwa lata później, a następnie ruszył na Bałkany. Pomimo odniesionych porażek i objawów upadku Chazarowie nie zginęli jako naród. Niektórzy wyemigrowali na zachód, na Węgry, do Rumunii i do Polski, mieszając się z innymi żydowskimi społecznościami.2


Odnośniki:
1. Wiele średniowiecznych historyków uważało, że Chazarowie byli tureckiego pochodzenia. Taki poglad wyrażali Teofan, al-Masoudi, rabin Jehuda ben Barziłaj, Martin Oppawiensis oraz anonimowi autorzy gruzińskich kronik i chińskiej kroniki Tiang-szu. Arabski pisarz al-Masoudi w Kitab al-Tanby napisał: … Chazarzy … to plemię tureckie. (wzięte z Peter Golden, Studia chazarskie, str. 57-58). Z Tiang-shu: “K’o-sa (Chazarowie) … należą do tureckiego ludu”. (wzięte z Peter Golden, Studia chazarskie, str. 58). W Chronofragii Teofan napisał: Podczas pobytu tam (w Łacykie) on (cesarz bizantyjski Herakles), zwrócił się do wschodnich Turków, którzy zwą się Chazarami, aby stali się jego przyjaciółmi. (z Teofan – Kronika Teofana Wyznawcy, przekład Cyryla Mango i Rogera Scott1a, 1997, s. 446). Twierdzenie, że Chazarowie byli Scytami nie znajduje żadnych podstaw.

2. T. S. Miller stwierdził, że około XI wieku zjudeizowani Chazarzy byli częścią społeczności żydowskiej w bizantyjskim mieście Pera (patrz: Timothy S. Miller Legenda o św. Zotikos według Konstantyna Akropolitesa w Analecta Bollandiana tom 112, 1994, strony 339-376).

Rekomenduje się w razie dalszych badań:

Wielu przydatnych publikacji nt.  Chazarów nie ma wstępnego przeglądu. Niektóre z tych publikacji można znaleźć w księgarniach i bibliotekach:

The Jews of Khazaria by Kevin Alan Brook (Jason Aronson, 1999).

Хазарско-еврейские документы X века, Chazarsko-żydowskie dokumenty X wieku – Norman Golb i Omelian Golb z dodatkiem nowego artykułu  Władimira Jakowlewicza Pietruchina (Heszarim, 1997).

Очерки Хазарской Археологии, Swietłana a. Płatniewa – Zarys chazarskiej archeologii  (Heraszim, 1999).

Historia Chazarów – Michaił I. Artyamonow (Filolog nr СПбГУ, 2002).

The History of the Jewish Khazars by D.M. Dunlop (Schocken, 1967).

Khazar Studies: An Historico-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars by Peter B. Golden (Akadémiai Kiadó, 1980).

The Khazar Fortress of Sarkel

Khazaria Image Gallery

Bibliography of Khazar Studies, 1901-Present

Advertisements
TrackBack URI

Create a free website or blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: