Piotr Bein's blog = blog Piotra Beina

21/03/2013

EU to monitor and target critical Media, Journalists and Social Media

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 05:09

Leaked EU Report; EU to spend Millions, monitoring and targeting critical Media, Journalists and Social Media

Chemical Weapon Attack in Aleppo. Syria Crisis Explodes

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 05:07

Chemical Weapon Attack kills 25 and injures 100 in Aleppo. Syria Crisis Explodes International Law into Anarchy and Barbarism

20/03/2013

Scientists find cure for diabetes in animals

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 18:54

Scientists find cure for diabetes in animals

19/03/2013

Bankster robbery on Cyprus

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 18:41

From: “Rodney Atkinson” <rebatkinson@sky.com>
Date: March 19, 2013 3:25:51 AM PDT (CA)
Subject: Medvedev compares EU to Soviet Communism

Sir,
The disgraceful treament of Cyprus bank customers by Germany and the European Central Bank, principally at the insistence of the German Finance Minsiter Wolfgang Schaeuble has broken both the spirit and letter of the guarantees given to all bank customers since the beginning of the crsis in 2008.

The move has also alienated bank customers throughout the Euro zone. But now Dimitry Medvedev the Russian Prime Minister has compared the European Union’s actions to what used to happen under the old Soviet Communism. “This practice, unfortunately, was very well known and is familiar to many Russians from the Soviet period, when money was exchanged with coefficients and never returned. But Cyprus is a country with a market economy, a member of the European Union. The move “looks just like confiscation of people’ money.”

The ultimate humiliation for the abject failure of the European Union is this justified comparison with a former tyranny – by those who suffered from it.

Yours etc
Rodney Atkinson (07767 306099)
Alderley, Meadowfield Road, Stocksfield, Northumberland, NE43 7PZ

……….

Cyprus Bailout robs USD 3 Billion from Russian Banks and Corporations

…………

NaturalNews — There is astonishing news on the global financial front today: Under pressure from Germany, the government of the nation of Cyprus has looted all the bank accounts of private citizens, stealing as much as 10% of their current deposits to bail out globalist banks.
This is the most outrageous act of outright bankster theft yet witnessed in history, and it could set off a chain reaction that has huge ramifications in the USA and around the world.
Here’s my article that explains what happened… and here’s a look at why this could cause a systemic bank failure caused by bank runs.
……….

Pope’s secretary — what does he do we don’t know? / Co robi sekretarz Papieża?

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 10:41

[Po polsku ma dole / Polish Below]

Pope’s secretary

Piotr Bein 18.3.2013

Having seen yahoo gallery with Pope Benedict’s secretary, Archbishop George Clooney di San Pietro, I have a premonition. Clooney said his job was to protect the Holy Father from an avalanche of correspondence, papers and bureaucracy.The sceretary position would be ideal spot for PsyOp to tell the Pope their own version of the world. E.g. US Department of Defense (DoD) targets foreign nations and groups, including foreign governments. DoD actions convey and/or deny selected information and indicators to foreign audiences to influence their emotions, motives,
and objective reasoning; and to intelligence systems and leaders at all levels. DoD management of the foreign perceptions combines truth projection, operation security, cover and deception, and psychological operations. [Joint Chiefs of Staff, Department of Defense, JCS Publication 1 Glossary Department of Defense
Military and Associated Terms 1987;
Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff, Joint Publication 3-53 Joint Doctrine for
Psychological Operations USGPO, Washington DC, 10 July 1996 ]
It has puzzled me that Pope John Paul II has not condemned NATO attack on and partition of Yugoslavia; he has also  approved of the Croat neo-fascist government and,  to add insult to injury of Serbs, beatified Ustasha’s cardinal Stepinac (3.10.1998). Pope John Paul’s secretary and aide was cardinal Stanisław Dziwisz:…a longtime and influential aide to Pope John Paul II……He was best known as a member of the Prefecture of the Papal Household and for his nearly forty years of papal service as private secretary to Pope John Paul II. John Paul and Dziwisz were said to have a father-son like relationship. Dziwisz slept in a bedroom next to that of John Paul’s, was always near him during Mass, and was with him almost every waking moment. During John Paul’s papacy, he became one of the most influential voices in the Vatican. Both Dziwisz and Clooney were in a perfect spot to influence the Popes’ decision: convey and/or deny selected information and indicators [...] to influence their emotions, motives, and objective reasoning… Am I outrageous?Yahoo slide show selection, note Clooney’s sporty “James Bond” look, unbecoming of an archbishop, in my opinion:

  1. Reverend Georg Gaenswein  the private secretary to Benedict XVI
Secretary’s typical day: Ganswein once said in a Vatican radio interview that his job was to “protect the Holy Father from an avalanche of correspondence, papers and bureaucracy.” A typical day began with a 7 a.m. Mass, a recitation and a period of silent adoration—all before breakfast. He would then review mail, escort his boss to private audiences, and then have lunch, a walk before siesta and more mail. In other words, to get to the pope, …
  1. Pope Benedict XVI and Georg Ganswein
Papal valet: Besides being a fashion inspiration, Ganswein has also been credited—or blamed—for getting the pope into designer duds, like a Nike hat, Serengeti sunglasses and a Cartier watch. “This is Ganswein’s style. It’s his handwriting,” one religion writer said. “This is something I don’t understand.”
………………….

Co robi sekretarz Papieża?

Piotr Bein 20.3.2013

Przejrzawsz galerię zdjęć na yahoo mam przeczucie. Abp George Clooney di San Pietro powiedxział, że jego praca dla Papieża Benedykta ma chronić Ojca Sw. od lawiny korespondencji, papierów i biurokracji. Pozycja sekretaeza byłaby idealna dla PsuOp do podawania agenturalnej wersji świata. Np. Pentagon uskutecznia PsyOp m.in. na obcych rządach. Działania PsyOp Pentagonu przekazują i/lub ukrywają niektóre informacje i wskaźniki obcym odbiorcom, by wpływnąć na ich emocje, motywację i obiektywne rozumowania. Kierowanie obcymi percepcjami przez Pentagon wykorzystuje kombinację projekcji prawdy, bezpieczeństwa operacji, tajności, zmyłek i PsyOp. [Joint Chiefs of Staff, Department of Defense, JCS Publication 1 Glossary Department of Defense Military and Associated Terms 1987;
Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff, Joint Publication 3-53 Joint Doctrine for
Psychological Operations USGPO, Washington DC, 10 July 1996 ]
Zastanawiam się od lat, czemu Jan Paweł II  niepotępił ataku NATO na Jugosławię  i jej rozbiorów; zatwierdził też chorwacki rząd neo-faszystowski oraz, jakby mało tego było Serbom, beatyfikował kardynała ustaszy, Stepinaca (3.10.1998).

Sekretarzem i doradcą JP2 był kardynał Stanisław Dziwiszdługoletni i wpływowy doradca Jana Pawla II [...] Był najlepiej znany jako członek Prefektury Gospodarstwa Paieskiego i za swą prawie 40-letnią służbę jako prywatny sekretarz JP2. O Papieżu i Dziwiszu mówiono, że mieli relację jak ojciec-syn. Dziwisz spał w sypialni sąsiadującej z sypialnią JP2, był zawsze blisko JP2 podczas Mszy i w każdej chwili roboczej. Podczas papiestwa JP2,  stał się jednym z najbardziej wpływowych głosów Watykanu.

Dziwisz i Clooney mieli idealne stanowiska, by wpływać na decyzje Papieża.wgpowyższego przepisu PsyOp. Z pakietu działań towarzyszących  widać, że PsyOp to robota CIA — agendy żydobanksterskiej.

Na zdjęciach yahoo, zauważ sportowy, playboyski wygląd a la James Bond. To nieprzystoi arcybiskupowi.

Roy Tov’s backlog of articles on Israel

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 06:39

German Machine, Russian Workers and Israel’s Largest Nuclear Shelter
at

http://www.roitov.com/articles/burmaroad.htm

“…emphasized the Russians leaving the open tunnel by foot, ignoring the Moroccan cigars (a food) that the Israelis were waiting to devour, and heading right to a table with Absolute Vodka bottles. Israel can twist even boring construction events into a wild feast of racism…”

Settlers Win Israeli Government
at

http://www.roitov.com/articles/memshala.htm

“…”I am a fool, but not a donkey!” Knesset Speaker Rivlin said after being deposed by Netanyahu…”

Protocols of Zion
at

http://www.roitov.com/articles/protocols.htm

“One of the documents disclosed these days is the protocol of a government meeting from September 26, 1948…A spectacular mix of ignorance and racism that was hidden by the State of Israel for over a generation.”

Robbing East Jerusalem
at

http://www.roitov.com/articles/eastjerusalem.htm

“It makes no sense,” an innocent would exclaim and dismiss the interview. Another attorney working in East Jerusalem, Elias Hori, agreed with Bashir and added that local media is scared to death to publish the institutional theft. What is going on here? Why would the Israeli Court collaborate with land-robbers? Why would Haaretz publish the corruption of the Hebrew courts?…”

Israel’s Passover Waffles War
at

http://www.roitov.com/articles/vafel.htm

“Before the letter the supermarkets needed an army general, after it, they need entire teams of field marshals to fulfill the rabbis requests…”

Siemens Bribery Hits Israeli Corrupt Judge
at

http://www.roitov.com/articles/siemens.htm

“This latter link forced Israel to admit that Judge (ret) Dan Cohen accepted bribes from Siemens while serving as one of the directors of Israel Electric Corporation. On March 17, 2013, Mr. Cohen was jailed in Israel after being extradited from Peru…”

Eritreans Tortured by Israel
at

http://www.roitov.com/articles/eritrea.htm

“Judge Eliahu Bitan, … occasionally receives salaries from the Israeli state; he is an interested side. When the Eritrean citizen kept in the Saharonim Prison was brought to him, the honorable judge already knew what the story was…Honorable Israeli Judge Bitan, would you have ruled the same for Jewish refugees escaping Auschwitz?”

The Stranglers: Zionist Strategies of Conquest
at

http://www.roitov.com/articles/zionistnofit.htm

“It doesn’t matter how many money-printers the corporation owns. Once you begin laboriously purchasing the land parcel by parcel, the price of the land will raise. Even if you had all the money in the world, you probably would decide…”

Israel Attacks Muslim-Jewish Kindergarten
at

http://www.roitov.com/articles/arabic.htm

“on March 13, 2013, the trial of the century will open in Kiryat Bialik, a Zionist settlement by the Mediterranean Sea. During this event, the mighty State of Israel will throw all the hideous weight of its legal—but illegitimate—power against a kindergarten…”

Haredi Draft: “Glad to go to prison”
at

http://www.roitov.com/articles/netelhiloni.htm

“On March 9, 2013, Rabbi Auerbach commented on the “equal share of the burden” (as Haredi Draft is often referred as in Israel), saying, “It’s a destructive decree that must not be obeyed under any circumstances,…”

93-Year-Old Man Assaulted by Israel Police
at

http://www.roitov.com/articles/policestate.htm

“A 93-year-old man fell asleep in front of his television. His wife tried to wake him up; instead of leaving his cozy coach, he bit her hand….”

Israeli future mothers / Przyszłe matki izraelskie

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 06:17

mime-attachment-27 mime-attachment-26 mime-attachment-25 mime-attachment-23 mime-attachment-22 mime-attachment-21 mime-attachment-20 mime-attachment-19 mime-attachment-18 mime-attachment-17 mime-attachment-16 mime-attachment-15 mime-attachment-14 mime-attachment-13 mime-attachment-12

mime-attachment-10 mime-attachment-9 mime-attachment-8 mime-attachment-7 mime-attachment-6 mime-attachment-5 mime-attachment-4 mime-attachment-3 mime-attachment-2 mime-attachment mime-attachment-1

 And when they are off base, they also know how to relax…

mime-attachment-11

Do you wonder why they don’t have mass shootings in Israel?
Could it be because everyone is carrying?

17/03/2013

Kanadyjski reaktor jądrowy CANDU

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 18:07

Kanadyjski reaktor jądrowy CANDU

CANDU fonetycznie w jęz. angielskim znaczy da się zrobić, a technicznie kanadyjski reaktor na wodę ciężką i uran. Erę narodzin i rozwoju CANDU po II wś. żywił pionierski pragmatyzm, duch współpracy międzydyscyplinarnej i dążenie do doskonałości, dając szanse każdemu, kto się czuje na siłach i chce. Nacisk na pokojowe wykorzystanie atomu, w odróżnieniu od sojuszników w wojnie, USA, W. Brytanii i Francji, dał Kanadzie zasłużone uznanie i szacunek świata.

Od 1941 r., gdy George C. Laurence zbudował jeden z 1-ych w świecie reaktorów atomowych w laboratoriach w Ottawie, Kanada jest w czołówce najbezpieczniejszych,  najwydajniejszych reaktorów świata, CANDU. Ma 4 siłownie w tym systemie, w tym największa w świecie, Bruce. Siłownie A pokrywają ok. 15% popytu na prąd w Kanadzie, ok. 50% w Ontario. Kraj nie ma broni atomowej i eksportuje reaktory, które nie produkują plutonu. Ma z tego pokaźny dochód, ale i nuklearne odpady i radioaktywny szmelc.

Do 2009, Kanada przodowała w kopalnictwie uranu, z którego produkuje się paliwa nuklearne i bomby A. W 2009 Kanada pokrywała 20% światowego zapotrzebowania na uran, w tym 14,5% z jednej kopalni w Saskatchewan.

Początki w Chalk River

W Dolinie Rzeki Ottawy leży kolebkę kanadyjskiej atomistyki – Chalk River Labs (CRL) 180 km od stolicy. Tu urodził się uważany za jeden z najbezpieczniejszych i najwydajniejszych na świecie reaktor CANDU – jedno z 10 najwyższych osiągnięć technicznych kraju. Niedaleko, w Rolphton, stoi do dziś wygaszony pierwszy komercyjny CANDU małej skali (NPD, 20 MW, 1962-1987) . Długo po wprowadzeniu większego CANDU, służył próbom paliw, materiałów, komponentów i instrumentacji oraz szkoleniu załóg CANDU w Kanadzie i za granicą.

CRL powstało (1942) ze wspólpracy z Brytyjczykami w laboratorium w Montrealu. CRL powstał w 1944 r., a we wrześniu 1945 r. funkcjonował już tam 1-szy reaktor rozszczepialny poza USA – ZEEP. Do powodzenia projektu znacznie przyczynił się Żyd pochodzenia polsko-ukraińskiego, Lew Kowarski. Z czasem, CRL zbudowało kilka reaktorów różnego typu i wielkości, z których obecnie funkcjonują badawcze: NRU (135 MW) z wiązką neutronową produkuje izotopy medyczne i ZED-2 (200 W) na ciężką wodę.

Profesor na U. McMaster, Bertram Brockhouse dostał (1994) nobla w fizyce za spektrometrię neutronową w CRL (1950-1962). Dyrektorem CRL był kiedyś laureat nobla, Sir John Cockcroft. CRL produkuje 1/3 światowego zapotrzebowania na radioizotopy dla medycyny. Od 1952 r. właścicielem CLR jest firma rządowa Atomic Energy of Canada Limited (AECL); produkuje w CRL izotopy dla medycyny i nauki światowej.

Kanada nieprodukuje broni A, lecz CRL dostarczyło USA (1955-1976) ok. 250 kg plutonu w formie zużytego paliwa nuklearnego, do produkcji broni atomowej. (Bomba zrzucona na Nagasaki użyła 6,4 kg plutonu.)

ACR_254x180Energetyczna przyszłość Kanady?  Zaawansowany CANDU, ACR-1000 (1200 MW) jako jedyny w świecie reaktor generacji III+, przeszedł (grudzień 2010) przedprojektową atestację przez kanadyjską bezpiekę radiologiczną (CNSC). Doświadczenia z rozwoju ACR-1000 stosują się do EC6 i CANDU starszej generacji.

Matka wynalazku CANDU

Kiedy po II wś. mocarstwa eksperymentowały z reaktorami militarnymi do produkcji plutonu i napędu okrętów, Kanada postawiła na reaktor energetyczny. Podczas II wś. alianci wyznaczyli Kanadę na zbadanie potencjału reaktorów na ciężką wodę. Pochłania znacznie mniej neutronów niż woda lekka (zwykła), toteż można zastosować z nią paliwa z naturalnego uranu. Reaktor atomowy był wyjściem z powojennych niedoborów energii elektrycznej w Europie. Zaś USA poszło drogą najmniejszego oporu, modyfikując reaktor dla marynarki – kocioł ciśnieniowy na wodę, opalany wzbogaconym uranem. Kanada miała węgiel z USA i niepotrzebowała reaktorów wojskowych. Energię A brała za niezależne rozwiązanie energetyczne pod warukiem, że będzie tańsza od konwencjonalnej, tj. nie na uran wzbogacony. George Laurence zaczął lansować (1950) reaktor energetyczny na naturalny uran i ciężką wode – dziedziny opanowane w Kanadzie. Bennet Lewis opracowal koncepcję  (1951) w oparciu o ekspertyzę CRL :

  • ciężka woda jako moderator reakcji łańcuchowej w naturaknym uranie,
  • paliwo w powłoce cyrkonowej przeciw wysokim ciśnieniom i temperaturom (z doświadczeń dla marynarki USA w reaktorze NRX),
  • maszynowe ładowanie paliwa bez przerywania pracy rdzenia (technika w nowym reaktorze CRL, NRU).

Zamiast ogromnego kotła ciśnieniowego, jakiego ówczesny przemysł kanadyjski nie mógł wyprodukować, rdzeń był skonstruowany z setek poziomych rur niskociśnieniowych (calandria, np. 380 rur w CANDU-6), otoczonych moderatorem (wodą ciężką). W nich tkwiły rury ciśnieniowe wypełnione paliwem, przez które przepływała ciecz chłodząca (też ciężka woda), odbierając ciepło do wytwornicy pary. Przestrzeń między rurą ciśn. a rurą nieciśn. calandrii wypełniał gaz izolacyjny, żeby nieogrzewać moderatora.

Schemat cieplny reaktora CANDU, jednego z najbezpieczniejszych i najwydajniejszych na świecie i jednego z 10 najwyższych osiągnięć technicznych Kanady. Kolor żółty i pomarańczowy - główny obieg ciężkiej wody, niebieski i czerwony – wtórny obieg lekkiej wody. Kolor różowy – moderator ciężkowodny w rdzeniu reaktora. W rdzeniu częściowo zanurzone pionowe pręty moderujące reakcję nuklearną.

1 Wiązki prętów paliwowych 8 Automat do ładowania paliwa
2 Rdzeń reaktora z rurami poziomymi (calandria) 9 Ciężka woda (moderator reakcji)
3 Pionowe pręty regulujące 10 Rura ciśnieniowa
4 Zbiornik ciężkiej wody 11 Para do turbiny
5 Wytwornica pary 12 Powrót chłodnej wody z turbiny
6 Pompa lekkiej wody 13 Budynek-osłona z żelbetu
7 Pompa ciężkiej wody

Wiązki prętów paliwowych dla CANDU. Pręty dłg. 0,5 m zawierają materiał rozszczepialny w osłonie cyrkonowej, uchwycone po 37 prętów w wiązki o średnicy 10 cm. 12 wiązek wypełnia rurę ciśnieniową dłg. 6 m, wewnątrz rury calandrii. Przez rurę ciśnieniową przepływa między odstępami prętów nośnik ciepła (woda ciężka, ale może być np. olej roślinny), skąd płynie do wytwornicy pary dla turbiny, napędzającej generator prądu. Wiązki dla CANDU niestwarzają problemu masy krytycznej i spontanicznej reakcji łańcuxhowej.

Koncepcję naukową przekształcili w projekt Harold Smith i John Foster. Inni dostarczyli ekspertyzy kierowniczej, koordynacyjnej i administracyjnej. Zadanie wymagało nowej struktury i powstało AECL (kwiecień 1952). Lewis zainicjował (1954) projekt prototypu reaktora energetycznego (o nazwie NPD, 22 MW) w kooperacyjnej grupie AECL, Ontario Hydro (operator elektrowni w prowincji) i firmy Canadian General Electric Company. W badaniach i rozwoju uczestniczyło tys. uczonych, inżynierów i techników, skupionych na zwartym terenie CRL, co ułatwiło kooperację międzydyscyplinarną we wspólnym celu: zbudować prototyp ciężkowodnego reaktora na uran naturalny, konkurencyjnego dla elektrowni węglowych.

Miejsce budowy wybrano w pobliżu elektrowni wodnej k. Rolphton. Projektowanie i budowa postępowały równolegle. Zmiany w ostatniej chwili ukształtowały system CANDU. Najważniejsza z nich (1957), przeprojektowała rdzeń z jednego kotła ciśnieniowego, jak w systemach USA, na układ wielu rur poziomych (calandria), typowych dla CANDU. Dzięki temu NPD został 1-ym komercyjnym reaktorem energetycznym z paliwem wymienialnym podczas eksploatacji na pełnej mocy.

Po II wś. sądzono, że rudy uranowe są rzadkością; totez Lewis proponował chemiczną obróbkę zużytego paliwa, by wykorzystać uran i pluton. Kwalifikuje to CANDU do użycia rozmaitych paliw: od rudy uranowej, przez uran zubożony, po zużyte pręty paliwowe z in. systemów oraz pluton, uran i in. izotopy z odzysku.

fuel

CANDU pracuje na kilku typach paliw. Kopaliny nuklearne: (1) tor (zasoby światowe kilka razy większe od uranu), (2) uran naturalny, (3) uran lekko wzbogacony. Odpady nuklearne: (1) zubożony uran ze wzbogacania uranu, (2) aktynowce ze zużytego paliwa. Odzysk: (1) pluton ze zużytego paliwa + zubożony uran (MOX), (2) uran ze zużytego paliwa + zubożony uran, (3) uran ze zużytego paliwa z reaktorów na wodę lekką.

W Kanadzie jest w użyciu 17 reaktorów CANDU (+ 3 w remoncie i 5 wycofanych). In. kraje używają w sumie 12 CANDU: Płd. Korea 4, Chiny 2, Indie 2, Argentyna 1, Pakistan 1, a Rumunia 2 (+ 3 w przerwanej budowie). Indie mają 13 reaktorów własnego projektu wzorowanego na CANDU po tym, gdy zdetonowały bombę A i Kanada zerwała współpracę.

Są jednak “ale”

Wiele CANDU w Kanadzie napotkało na pokaźny wzrost kosztów budowy. Natomiast 2 reaktory CANDU (EC6) w Kinszan w Chinach ukończono 4 mies. przed terminem (2003), nieprzekracając kosztorysu projektu. Wygląda to więc na kwestię polityki, planowania i kierowania.

CANDU wygląda bezpiecznie i czysto na papierze. Jednak jak każdy zakład jądrowy, mały czy duży, generuje odpady atomowe i wycieki tzw. eksploatacyjne, których z uwagi na normy zaniżone przez lobby A, nie potrzeba zgłaszać, żeby niealarmować publiki. Tymczasem każda z dawek zagraża zdrowiu, bo akumulują się w organizmie. Od początku ery A, tzw. radiacja o niskim natężeniu zabiła ponad 60 mln osób na raka oraz ok. 4 mln niemowląt i płodów, a okaleczyła chorobami na całe życie setki mln. W otoczeniu mamy już globalnie zwiększoną radiację od prób atmosferycznych po II wś., katastrof zakładów jądrowych w ZSRR, USA, W. Brytanii i Japonii oraz od broni uranowej stosowanej nonszalancko przez NATO i Izrael.

Poza wiecznym magazynowaniem w tzw. bezpiecznych warunkach (tzn. w końcu wycieki do wody gruntowej, gleby i atmosfery), nie ma rozwiązania dla problemu zużytego paliwa. Będzie przez tysiące lat zagrażać zdrowiu i życiu człowieka jak i środowisku naturalnemu. Mimo ogromnych przestrzeni w Kanadzie i granitowej Tarczy Kanadyjskiej, w  głębiach której możnaby wyciąć grobowce dla nuklearnej spuścizny, nie ma gmin chętnych do samobójstwa.

†††

Czytaj także:

O tuszowaniu przez lobby A – lekcje z Kanady dla Polski

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 16:15

O tuszowaniu przez lobby A – lekcje z Kanady dla Polski

Piotr Bein 17.3.2013

Z trwogą śledzę rozwój procesu akwizycji siłowni jądrowej w Polsce. Do budowy potencjalnego generatora problemów zdrowotnych i fiskalnych dla przyszłych pokoleń Polaków, skorumpowany parlament i rząd oraz merdia i akademicy dadzą się “przekonać” nawet przodującemu przestępcy nuklearnemu jak Areva. I to w dobie odchodzenia od energii A, alternatywnych źródeł energii i tragicznych doświadczeń z Czarnobyla, a potem jeszcze większej katastrofy A w Fukuszimie!

Jakie doświadczenia mógłbym przekazać z Kanady?

37% Kanadyjczyków popiera (2012) energię atomową, 53% jest przeciw. Wg zasad demokracji, nie powinno więc być elektrowni A w kraju. Najwyższe poparcie jest w Ontario (54%), a najniższe (12%) w Quebec. Mężczyźni są chętniejsi do atomu od kobiet, a starsi nieco bardziej niż młodzi. Oficjalnie opozycja nie zmieniła się znacznie po Fukuszimie, mimo że katastrofę w Japonii śledziło 70% ankietowanych. Tłumaczę to oszustwem medialnym bez precedensu.

Ponad 300 grup sygnowało mandat likwidacji energii A. Niektóre grupy mają profesjonalną ekspertyzę. Aborygeni kanadyjscy od lat protestują przeciw kopalniom uranu. Brytyjska Kolumbia odcina się od polityki A, co nieprzeszkadza gościć bazę nuklearnych ubotów USA na wybrzeżu Wyspy Vancouver, blisko osiedli.

Świadomość A jest w Kanadzie niska. Nawet parlamentarzystka Elizabeth May, wybrana z wielką nadzieją po raz pierwszy z Partii Zielonych w czasie katastrofy Fukuszima, na moje obawy o zdrowie Kanadyjczyjów po Fukuszimie, odesłała mnie na …portal lobby A!

Globalna zmyłka

Globalne lobby atomowe z filią w Kanadzie ukrywa i przekłamuje skutki zdrowotne energii i broni A oraz „konwencjonalnej“ broni uranowej, której nie byłoby bez milionów ton odpadów ze wzbogacania uranu na całym świecie. Nawet teoretycznie bezpieczny reaktor CANDU stanowi zagrożenie radiologiczne – od wydobycia uranu, po wieczne składowanie zużytych prętów, szmelcu z rozbiórki wysłużonych siłowni i in. odpadów nuklearnych… Po Fukuszimie, środki masowej dezinfo Kanady bajdurzyły, jak gdzie indziej. Kiedy dobre dusze w agendach Kanady doprowadziły do monitoringu opadów z Fukuszimy, rząd zwinął mobilne stacje, bo poziom radiacji był zbyt niski – pokaz zatajania przez lobby A.

Zaczęło się w Hiroszimie podsumowuje, jak lobby A zorganizowało tuszowanie. Referat (w jęz. ang.) w Iraq: Silent Death (2011) opisuje krycie i zmyłki nt. broni uranowej, w czym niechlubnie odznaczyły się władze Kanady. Działania lobby A świadczą o rozmyślnym spisku ludobójczym:

  • Fałszują badania od czasu Hiroszimy i Nagasaki, ingorują szereg efektów, np. pyły radioaktywne wewn. organizmu, myląco ustanowiwszy jednostki napromieniowania w skali całkowitej masy ciała lub narządu, zamiast komórki. Oficjalne deklaracje o bezpieczeństwie A są przedobrzone o współczynnik 100-1000 i należy brać taką poprawkę. Szkody od małych dawek wewn. są porównywalne do znacznie silniejszych dawek zewn,
  • Ustanowili struktury do manipulacji oraz promocji i tuszowania kłamstw. Obsada stanowisk przez tę samą osobę w paru instytucjach sprawia wrażenie konsensusu. Ich Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, na mocy umowy (1959) ze Światową Organizacją Zdrowia, ma monopol w dziedzinie radiologicznych skutków uranu na zdrowie; ponadto ŚOZ i MAEA mogą być zmuszone stosować pewne ograniczenia dla zabezpieczania dostarczonej im tajnej informacji.
  • Genetycy potwierdzili (1956): zdrowiu potomków zagraża postępujący rozwój przemysłu nuklearnego i wzrost ilości źródeł radioaktywnych [...] wyłaniające się mutacje genetyczne u człowieka są fatalne obecnie i dla przyszłych pokoleń. Rok później, grupa psychiatrów podkreślała potrzebę zapobiegania obawom i panice z postępem rozwoju energii A. W interesie lobby A, stwierdzili, że publiki nie można w pełni informować: Najbardziej zadowalającym rozwiązaniem dla przyszłego wykorzystania energii atomowej w celach pokojowych byłoby wychować nowe pokolenie akceptujące niewiedzę i nieokreśloność.
  • Stopniowo podnoszą dopuszczalny poziom promieniowania, po Fukuszimie wręcz groteskowo. U lobby A dopuszczalny wcale nieznaczy bezpieczny dla nas.
  • Sytuacja jest opanowana, szkody były mocno przesadzone ogłosiła konferencja MAEA 4 mies. po zjawieniu się “badaczy” w Czarnobylu. W 5-tą rocznicę katastrofy, MAEA zaprzeczyło poważne skutki, włącznie z rakiem tarczycy, którego wzrost był szeroko znany poza MAEA. 10 lat po Czarnobylu i 50 lat po Hirpszimie, japoński dyrektor ŚOZ zwołał konferencję 700 osób z całego świata, lecz materiałów nigdy nieopublikowano.

Nt. broni uranowej, tuszowanie pokazują dokumenty, np.:

…niepublikować niczego, co nawiązuje do testów na ludziach i mogłoby ujemnie wpłynąć na opinię publiczną lub skończyć się sprawami sądowymi. Dokumenty na takie tematy trzeba klasyfikować „tajne“.

…jeśli pociski uranowe okażą się skuteczne [...] to musimy zapewnić im przyszłość [...] inaczej stracimy cenną zdolność bojową.

Udział sił Kanady w radiologicznych wojnach NATO na Bałkanach, w Iraku i Afganistanie, zwraca wojsko skażone od broni uranowej. Skażonego żołnierza porzuca na pastwę losu przodującą w świecie kanadyjską medycyna nuklearna… Niezależna placówka UMRC w Toronto może pomóc, lecz nie ma poparcia przez rząd z powodu polityki lobby A.

Atomowy promień rażenia

W zasięgu parudziesięciu km od największej siłowni A w świecie, Bruce w Ontario (6232 MW, 8 reaktorów) leży piękny sfalowany krajobraz farm i 5 miasteczek. W promieniu 150 km – region rekreacji dla wielkich miast na płd. Ontario, nad piękną Zatoką Gregoriańską oraz Płw. Bruce z parkami przyrody i dzies. tys. domków wakacyjnych. Po stopieniach reaktorów Fukuszimy, niezależni specjaliści zalecali ewakuację całej wyspy Honsiu, a duże skażenie dotarło do  Korei – promień 1000 km. Skażenie rozeszło się na całą półkulą płn., zagrażając kilku mld Ziemian radiacją o niskim natężeniu.

W promieniu 1000 km od Bruce leżą w kierunku przeważających ruchów atmosferycznych: Toronto, Ottawa, Montreal i Quebec City oraz mniejsze miasta Ontario i Quebec, gdzie mamy większość pozapreriowego rolnictwa Kanady. U sąsiadów, Nowy Jork, Boston, Filadelfia i zaludnione atlantyckie rolnicze stany, od Płn. Karoliny po Maine byłyby ofiarą Bruce. Z kolei Ontario, Quebec i prowincjom atlantyckim (Nowy Brunszwik, Nowa Szkocja, Nowa Fundlandia i Wyspa Księcia Edwarda) zagraża wiele reaktorów w licznych siłowniach USA, od Minnesoty i Iowy na Śr. Zachodzie, po stany Maine i Nowy Jork przy Atlantyku.

Podobnie z pozostałymi siłowniami A Kanady. Nad Jez. Ontario są niedaleko Toronto siłownie Darlington (3512 MW, 4 reaktory) i Pickering (4124 MW, 8 reaktorów, z czego 2 wyłączono na stałe), W Point Lepreau w prowincji Nowy Brunszwik pracuje reaktor 635 MW. Quebec deaktywował (28.12.2012) swój Gentilly (675 MW). Jego poprzednik (250 MW CANDU) był zmorą problemów i został zamknięty (1977) po 7 latach eksploatacji z zaledwie 180 dniami produkcji energii. Pół wieku temu planowano 30-35 reaktorów w Quebec!

brucerange

Zasięg skażenia kwalifikującego do ewakuacji ludności, z katastrofy porównywalnej do Fukuszimy, w którejkolwiek z kanadyjskich siłowni A. Bruce przy + na adjustacji skali Google Map. Po Fukuszimie nie było ewakuacji, ani po scenariuszu w Ontario nie byłoby, z przyczyn czysto praktycznych i dla tuszowania skutków.

Click here for "NLLP Site Locations" pdf

Niektóre z miejsc do “oczyszczania” z historycznej spuścizny nuklearnej Kanady. Niepokazano kopalń uranu, ani Port Hope i Port Granby nad Jez. Ontario, 90 km na wsch. od Toronto. Poza tym są śmietniska A przy każdej siłowni A oraz wyłączone na zawsze reaktory w Pickering (2) i Gentilly. Za x lat pracujące obcxnie reaktory będą zamykane na zawsze. z obciążeniem na demontaż na dziesiątki lat w przyszłości i składowanie rwysokoradioaktywnego szmelcu praktycznie w nieskonczoność.

Zagrożenie fiskalne

Wiele CANDU w Kanadzie napotkało na pokaźny wzrost kosztów budowy i modernizacji. Natomiast 2 reaktory CANDU (EC6) w Kinszan w Chinach ukończono 4 mies. przed terminem (2003), nieprzekracając kosztorysu projektu. Wygląda to więc na kwestię polityki, planowania i kierowania. Polska zapewne pobije kanadyjskie rekordy,. Tylkio że znacznie uboższy podatnik polski będzie musiał oddać portki, żeby spłacać błędy biurokurew i akademików A, machloje i przekręty polityków oraz wieczną lichwę.

Zbudowany w l. 1970-1987, Bruce będzie służył do 2019 r. z opcją przedłużenia do 2044 r. Ma większą moc niż największa elektrownia wodna Kanady (5616 MW). Dla porównania Bełchatów na węgiel brunatny — 5354 MW, a szczytowo-przepompowy Żarnowiec 716 MW. Koszty budowy Bruce (7,8 mld C$)  przekroczyły ok. 2 razy zakładane. Zdecydowano przywrócić 2 reaktory do pracy, kosztem 4,25 mld C$, by służyły do 2043 r. Oceniono (2006-2007) projekt za największy infrastrukturalny w Kanadzie, a jego koszt wzrósł do 5,25 mld C$ z modernizacją trzeciego reaktora, by służył do 2036 r. W 2008 r. koszt wzrósł o 0,4-0,7 mld C$.

W Pickering zamknięto (1997) 4 starsze reaktory, zawieszając modernizację systemów awaryjnego wyłączania. Wynikły opóźnienia i wyższe koszty; rząd obwinił (2004) kierownictwo i oszacował koszt re-aktywacji pozostałych reaktorów na 3-4 mld C$. Grupa ekologów Sierra Club skrytykowała rząd za brak obwinienia technologii nuklearnej, prawdopodobnie wskutek składu komisji. Dwa reaktory powróciły do służby, a dwa zamknięto na zawsze. 300 mln C$ ma podtrzymać 4 nowsze reaktory do 2020 r., kiedy ma zacząć się długi proces rozbrajania, gdyż modernizacja będzie tyko w Darlington (od  2016).

Pickering k. Toronto, 4124 MW. Widać wszystkie 8 bloków, z których 2 wyłączono na stałe. Z lewej wiatrak nazwany żartobliwie Blok 7 (1,8 MW, 117 m wys.) – omen końca energii A w Kanadzie? Plany przewidują pokrycie 20% popytu na energię przez wiatr (55 tys. MW) do 2025, tworząc 50 tys. miejsc pracy i dając dochód 165 mln C$ rocznie, przy ogólnej wartości inwestycji 79 mld C$ i rocznej oszczędności 17 megaton emisji gazów cieplarnianych. Do ok. 2008, Kanada zainstalowała w wiatr 6500 MW (3% zapotrzebowania na prąd, 1 mln rodzin). Do 2015, moc ta ma wzrosnąc o 10 tys. MW, najwięcej w Albercie (6 tys. MW).

Darlington należy do najnowocześniejszych w świecie. Powstały tam (1981-1993) 4 reaktory, kosztem 14,4 mld C$ zamiast 3,9 mld C$, m.in. przez  przeglądy bezpieczeństwa po Czarbobylu. Lichwa wyniosła 70% przekroczonych kosztów; inflacja w l. 1977-1981 wyniosła 46%, a stopa była na poziomie 20%. Błędom przypisano ¼ kosztów. Planuje się następne 4 reaktory w Darlington na 2018 r. Rząd zatwierdził przegląd ekologiczny.

W Point Lepreau koszty budowy potroiły się do 1,4 mld C$ nie licząc lichwy. W połowie l. 1990-ych wynikła masa problemów technicznych wskutek niedostatecznej konserwacji i modernizacji. Wyciek (styczeń 1997) w rdzeniu reaktora zmusił do trzeciego wyłączenia w ciągu 2 lat; ten ludzki błąd kosztował 80 mln C$ (reperacje i koszt importu energii). Szacowano (2002) koszt modernizacji na 0,75 mld C$, a 2 lata później koszt prawie podwoił się. Bez grantu rządowego, operator ogłosił (2005) modernizację. Po wielu problemach (np. wywrócenie barki z 2 turbinami, 10 mln C$ każda), opóźnienia spowodowały wzrost kosztów o conajmniej pareset mln C$. Spadło morale i wzrosła wypadkowość pracowników. W 2010 r. ogłoszono konieczność wymiany 380 rur w rdzeniu reaktora i opóźnienie o 3 lata. Lepreau w końcu zaczął pracę (23.11.2012). W 2007 r. zaczęto studium wykonalności drugiego reaktora (1100 MW) do eksportu prądu do stanu Nowa Anglia.

Zagrożenie radiologiczne z eksploatacji i odpadów

CANDU wygląda bezpiecznie i czysto na papierze. Jednak jak każdy zakład jądrowy, mały czy duży, generuje odpady atomowe i wycieki tzw. eksploatacyjne, których z uwagi na normy zaniżone przez lobby A, nie potrzeba zgłaszać, żeby niealarmować publiki. Tymczasem każda z dawek zagraża zdrowiu, bo akumulują się w organizmie. Od początku ery A, tzw. radiacja o niskim natężeniu zabiła ponad 60 mln osób na raka oraz ok. 4 mln niemowląt i płodów, a okaleczyła chorobami na całe życie setki mln. W otoczeniu mamy już globalnie zwiększoną radiację od prób atmosferycznych po II wś., katastrof zakładów jądrowych w ZSRR, USA, W. Brytanii i Japonii oraz od broni uranowej stosowanej nonszalancko przez NATO i Izrael.

Poza wiecznym magazynowaniem w tzw. bezpiecznych warunkach (tzn. w końcu wycieki do wody gruntowej, gleby i atmosfery), nie ma rozwiązania dla problemu zużytego paliwa. Będzie przez tysiące lat zagrażać zdrowiu i życiu człowieka jak i środowisku naturalnemu. Mimo ogromnych przestrzeni w Kanadzie i granitowej Tarczy Kanadyjskiej, w  głębiach której możnaby wyciąć grobowce dla nuklearnej spuścizny, nie ma gmin chętnych do samobójstwa.

Doświadczalny reaktor NRX (10 MW) stopił się (1952) w laboratoriach Chalk River (CRL), uszkadzając budynek eksplozjami. (Bajdurzenie na początku Fukuszimy o wybuchach  wodoru, przykryły stopienie się paru reaktorów, co zdemaskował niezależny atomista kanadyjski, Tedd Weman.) Ponad 4000 m3 skażonej wody z podziemi wypompowano do rowów 1,6 km od brzegu Ottawy. Katastrofa emitowała ok. 370 TBq (Czarnobyl 3 mln TBq). W 1958 r. zapaliły się pręty paliwowe przy wyjmowaniu z NRX, skażając cały budynek. Uruchomiono system wentylacji, skażając duży teren.

Po obu wypadkach czyścili liczni żołnierze i cywile. Oficjalnie, nieucierpieli oni. Grupa antynuklearna doszła, że żołnierze-ratownicy niedostali wojskowej renty chorobowej, mimo że zachorowali. Typowa zagrywka lobby A, żeby zatuszować ujemne skutki atomu na zdrowie i uniknąć odpowiedzialności.

Inny reaktor w Chalk River, NRU, emitował (5.12.2008) 47 L ciężkiej wody z trytem. Wyciek pohamowano, ale ok. 10% wyparowało, oficjalnie niestanowiąc zagrożenia zdrowia publicznego. Publikę poinformowano o wyłączeniu, ale nie o emisji, uważanej za tysiąc razy poniżej dopuszczalnej. Wyciek powrócił (maj 2009) zmuszając do wyłączenia reaktora do sierpnia 2010 r. Do 217 pracowników mogło być napromieniowanych (styczeń 2010), 27 mogło dostać dawki 5 mSv. Tylko CRL miało atestację do testów poszkodowanych i operator musiał szukać alternatywnych laboratoriów. Wynikł światowy brak izotopów dla medycyny, bo działał tylko 1 z 4 reaktorów do tego celu na świecie. Wodę oczyszczano i spuszczano do Ottawy. Mimo że oficjalnie nie było zagrożenia, planuje się reperacje, by zmniejszyć ten podobno niegroźny wyciek.

W 2006 r. usunięto paliwo i nienuklearny sprzęt z 1-ej komercyjnej siłowni NPD (22 MW) w Rolphton k. Chalk River, zostawiając reaktor na dziesiątki lat, by izotopy „ostygły“.  Dla bezpieczeństwa publiki, tablicę pamiątkową umieszczono 3 km dalej. W 1966 r. uruchomiono Douglas Point (200 MW) nad Jez. Huron, ale siłownia miała poważne wycieki ciężkiej wody

Gdy od zalodzenia zawaliły się (14.8.2003) sieci przesyłowe w Ontario i sąsiednich stanach, 3 reaktory Bruce pracowały na 60% mocy niewysyłając prądu do sieci przez kilka godzin, dzięki systemowi pominięcia generatora prądu przez parę z reaktora.

Plan (2010) przewozu zlikwidowanych niskopromiennych generatorów pary do Szwecji  przez Wielkie Jeziora wywołał opór. Bezpieka A zatwierdziła jednak plan (luty 2011).

Po 11 IX, wzmocniono ochronę Bruce: uzbrojona siła jak policja dla 100-tys. miasta, pojazdy opancerzone i łodzie, potrójny płot. Siły te wygrały (2008-2011) mistrzostwa parudziesięciu zespołów SWAT (z 4 krajów) w USA. Próbki mleka z okolicznych farm bada się co tydzień, a próbki wody pitnej w pobliskich miasteczkach pobiera się 2 razy dziennie i testuje co tydzień. Bada się wodę powierzchniową oraz gruntową z kilku odwiertów, osady i ryby, paszę dla bydła, miód, jaja, owoce i warzywa.

Do Jez. Ontario wyciekło: w 2009 r. z Darlington ponad 200 m3 skażonej wody, a z Pickering (14.3.2011)  73 m3  — w obu przypadkach bez zagrożenia zdrowia mieszkańców. Media mało mówiły o Pickering, bo wybuchała Fukuszima.

Do 6 L cięzkiej wody (13.12.2011) wyciekło na podłogę w Point Lepreau; załogę ewakuowano i wyłączono reaktor. Trzy tyg. wcześniej (spóźnione ogłoszenie) był inny wyciek. Bezpieka radiologiczna określiła oba jako niepokojące.

crlbunkerUsuwanie historycznych odpadów z bunkra w Chalk River. Maski niezatrzymają mikropyłów.

Spadek nuklearny

W Programie Porządkowania Spadku Nuklearnego (NLLP), Kanada sprząta odpady nuklearne i usuwa obiekty wycofane z eksploatacji. NLLP zaczął sie (2006) rozruchem za 0,52 mld C$, ma trwać 70 lat, kosztować 7 mld C$. Do 2020 r. mają powstać obiekty niezbędne do przetwarzania i magazynowania odpadów sprzątanych i generowanych w programie. 70% spadku jest na terenie CRL nad rzeką Ottawą k wsi Chalk River, 20% w laboratorich Whiteshell (Pinawa, Manitoba), a 10% w wycofanych reaktorach: NPD  w Rolphton, Douglas Point i Gentilly-1.

Na terenie CRL wylano:  (1953-1956) 230 tys. m3 cieczy niskopromiennych, (1958-1984) 1.467.000 m3 ścieków z reaktorów i 315 m3 ścieków chemicznych, po czym roczna objętość ulegała dalszej redukcji. W l. 1955-1973  pogrzebano tam: drugi rdzeń z reaktora NRX i 1-szy z NRU, 300 kg skrawków naturalnego uranu (metal), beton z mat. radioaktywnych, zwrócone zużyte źródła kobaltu-60 ze sprzętu medycznego i in. urządzenia wysoce radioaktywne.

W ramach NLLP zlikwidowano drewniane bydynki CRL (redukcja ryzyka pożaru i skażenia terenu); odzyskano i zabezpieczono 30 prętów paliwowych z katastrofy NRX (1952), opróżniono 3 duże podziemne bunkry na odpady, wyjęto z jeziora kilkadziesiąt bloków z eksperymentu (1958-1960) zamykania odpadów w szkle. Skażoną ziemię i in. z ww. działań usunięto na skład w CRL. Trwa czyszczenie moczaru, gdzie deponowano odpady, skażając wodę gruntową w bagnie. W rz. Ottawie na głęb. 8-30 m stwierdzono (2005) radioaktywne ziarna w dennej warstwie 15 cm, 400 m dłg. i 200 m szer. Zbudowano (2008) zakład kontroli odpadów, gdzie bada się i segreguje materiały, by zmniejszyć objętość na wysypisku w CRL. Nieradioaktywne materiały idą na śmietniki gminne i do recyklingu.

spot  Przed rozbiórką starszych budynków w CRL, zmierzono radiację na wszystkich komponentach konstrukcji jak i wykończeń wewn, stąd krzyżyki i “ciapki”.

Od 2007 r. przetestowano, scalono i posłano z CRL 150 m3 odpadów ciekłych (chenicznych i radioaktywnych) do licencjonowanych zakładów, w większości na spalenie. (Absurdalne w przypadku odpadów nuklearnych oczyszczanie przez rozcieńczanie.) Pozostałe ciecze oszacowuje się. Szereg studiów rozważa długoplanowe obiekty wymagane do realizacji NLLP. Monitoring wody gruntowej w 20 miejscach pomaga ocenić stan środowiska naturalnego i zidentyfikować kwestie do zbadania i eko-odbudowy. Zamknięte, niepotrzebne już budynki CRL są konserwowane i monitorowane do czasu rozbiórki, by zapobiec wyciekom.

Sto najstarszych z 3 tys. „grobobowców“ zużytego paliwa trzeba opróżnić wskutek przecieków wody. Materiał będzie przeniesiony do budowanego magazynu i trzymany do czasu znalezienia gminy chętnej na ogólnokanadyjski grobowiec odpadów A.

Bruce mieści wysypisko śmieci A tzw. nisko-  i średnopromiennych, z 20 reaktorów Ontario. Są plany magazynowania tego niedaleko, 680 m pod ziemią. W 2009 r. było tu 11 magazynów niskopromiennych. Szuka się miejsca na skład zużytych prętów ze wszystkich reaktorów w Kanadzie.  Zużyte pręty paliwowe i wysokoradiacyjny szmelc z modernizacji reaktorów Pickering zbiera się na miejscu, a Darlington składuje (od 2007) własne zużyte paliwo.

storwh  Whiteshell Laboratories, Manitoba. Nowy budynek z osłoną radiologiczną do magazynowania szmelcu niskoradiacyjnego z demolki, prasowanego i pakowanego w specjalne kontenerki. Przygotowano teren pod hałdę skażonej gleby, 2000 m3, odseparowaną bentonitem i polietylenem. Podobne bydynki istnieją w Bruce i CRL, wymagają wykonawców licencjonowanych.

Whiteshell Laboratories (WL) założono (pocz. l. 1960-ych) do badań rozwojowych CANDU. 20 km stamtąd zbudowano w solidnym granicie pomieszczenia podziemne na głęb. 443 m. WL opracowało system magazynowania zużytych prętów paliwowych, rozpowszechniony teraz na całym świecie. Tu mieściła się grupa odpowiedzialna za znalezienie metody deponowania zużytego paliwa nuklearnego Kanady w skalnych głębiach Tarczy Kanadyjskiej. Większość działalności WL zaprzestano (1998), zaczynając likwidację obiektu, przyspieszoną od początku wejścia programu NLLP w życie (2006).

W WL trwa kilkuletnia demolka głównego budynku o pow. 17 tys. m2, gdzie było 170 laboratoriów, 400 biur, pomieszczenia mechaniczne, magazyny i hala do eksperymentów inżynierskich. Zbudowano budynek do magazynowania szmelcu niskoradiacyjnego z demolki i przygotowano teren pod hałdę skażonej ziemi. Przed likwidacją trzeba sporządzić plany działania i uzyskać zatwierdzenie, co trwa parę lat. Dopiero wtedy można zacząć roboty, usuwając po kawałkui sortując materiał w grupy skażenia np.: kanalizacja ścieków radioaktywnych, zlewy, blaty, półki, podwieszone sufity, oświetlenie, urządzenia aktywnej wentylacji i przewody wentylacyjne… by zminimalizować objętość radioaktywnych gruzów.

W Port Hope jest największy wolumen historycznych śmieci niskoradiacyjnych – spadek po wzbogacaniu rudy uranowej przez Eldorado Nuclear dla USA. Zakład wciąż produkuje paliwo uranowe. Dzikie dotąd wysypisko ma otrzymać wał i denną membranę, na której złoży się zeskrobki – w sumie 2 mln m3 włączając czystą pokrywę dziennego ładunku. 10% z 4800 posiadłośości na terenie miasta trzeba oczyścić ze skażonej gleby, a nawet wnętrza budynków. W Port Granby 450 tys. m3 odpadów niskopromiennych i b. lekko skażonych gleb pójdzie na nową hałdę odseparowaną od podłoża, ulokowaną 700 m od urwiska brzegu Jez. Ontario. Odpady pochodzą ze wzbogacania uranu przez Eldorado Nuclear (1955-1988).

TRIUMF przesyła rocznie do CRL ok. 10 kontenerów, każdy z ok. 200 L odpadów o aktywności 2-3 Curie, tj. łącznie rocznie ok. 2 m3 o aktywnosci 30-30 Curie. Miejscowe uniwersysteckie wysypisko śmieci nieprzyjmuje odpadów radioaktywnych.

Zamiast epilogu

Surfuję portal Kanadysjkiej Komisji Bezpieczeństwa Nuklearnego (CNSC) w poszukiwaniu info o ilości zużytegi paliwa z siłownia kanadyjskich. Pełno działów, info dla publiki, nawet dzieci, pranie mózgów pt. pytania i odpowiedzi… ale nic o objętości śmiecia A z siłowni! Można się domyślać o ogromnej objętości i radiacji z notek i trąbienia przez biuro-kurwy lobby A, jak to CNSC szuka miejsca na ogólnokanadyjski grobowiec. Jeden z działów: likwidacja częściowa Chalk River… wchodzę, pełno dokumentów, czytam niektóre — o monitoringu środowiska, o planach magazynów  naziemnych (jak dotąd wszystko zagrzebują) na wysokoradiacyjny szmelc…  Klikam parę nt. likwidacji odzyskiwania plutonu — STRONA NIEZNALEZIONA!

Przechodz® więc na inny interesujący temat: reakcja Kanady na Fukuszimę w ichronie zdrowia Kanadyjczyków… STRONA NIEZNALEZIONA! Próbuję kilka razy, także poprzednio czytane i tytuły o plutonie — nie błąd tylko tak zaprogramowane! Musi cos wstydliwego, a nie tajemnica bo by nie wsadzili tytułów na portal. Pluton w Chalk River ukrywano przed publiką, a po Fukuszimie zaczęto po odwołaniu wypuszczonych nad Pacyfik mobilnych stacji pomiarowych radiacji. Koło się zamknęło: od powojennego zatajania bomb A i skutków radiacji na ludność, po tuszowanie Daiiczi.

Toteż niewierzę nuklearnym ss-ynom z kanadyjkiej bezpieki A, filii globalnego lobby A.

 

tile

Betonowe grobowce na wysoce radioaktywne odpady A w Chalk River, parę km od wsi i Trasy Trans-Kanadysjkiej. Wys. 4,8 m. głęb. posadowienia ok. 5 m, średn. 40-90 cm. Ok. 100 z 3 tys. grobowców wymaga usunięcia wysoko radioaktywnego materiału, osuszenia i reperacji. Podobnie żadne in. sztuczki z magazynowaniem śmiecia A nie sprawdzą się za x lat, ani w granitowych głębiach Tarczy Kanadyjskiej ani w planowanych magazynach naziemnych  z powodu nieznalezienia chętnuch gmin …

†††

Czytaj także:

Kanadyjski reaktor jądrowy CANDU

Atomowa Kanada

14/03/2013

Atomowa Kanada

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 08:29

Atomowa Kanada

Piotr Bein 17.3.2013

Zatoczyliśmy w Ontario ogromne „koło“, fizycznie i przenośnie – od początków atomistyki energetycznej i medycznej w laboratoriach Chalk River (CRL) i Rolphton, po największą siłownię jądrową świata w Bruce. Wyprawę zaczęliśmy z Vancouver, gdzie mieści się największy w świecie cyklotron TRIUMF, kontynuujący badania, rozwój i produkcję w medycynie nuklearnej i atomistyce, o jakich nieśniło się uczonym CRL. Przerzuciliśmy „most“ między 1-szą, powojenną erą kanadyjskiej atomistyki, a drugą, także przywódczą w świecie. Obie ery żywił pionierski pragamtyzm, duch współpracy międzydyscyplinarnej i dążenia do doskonałości, dając szanse każdemu, kto się czuje na siłach i chce. W obu erach, nacisk na pokojowe wykorzystanie atomu dał Kanadzie uznanie i szacunek świata.

[Więcej pod grafiką]

xrl1

crl  Na począrku (1944) powstało Chalk River Laboratories, CRL, nad rzeką Ottawa… Badania i rozwój paliwa nuklearnego dla USA, reaktora energetycznego, izotopów dla medycyny… Otwarcie laboratoriów TRIUMF w Vancouver przejęło (1978) prym w medycynie nuklearnej.

spectr Przyszły laureat nobla, Prof. Bertram Brockhouse patrzy, jak technik CRL, Ed Glaser reguluje zaprojektowany przez siebie system poruszania 3-osiowego spektrometru.

Pionierzy laboratoriów TRIUMF na U. Kolumbii Brytyjskiej i goście. Odsłonięciu tablicy w 40-tą rocznicę budowy placówki w 1969 r. Tablica upamiętnia zasadzenie jabłoni 40 lat przedtem, pochodzących z drzewa, którego owoc spadł na Izaaka Newtona. Dzień Otwartych Drzwi TRIUMFu cieszył się ogromną frekwencją. Po laboratoriach regularnie oprowadza się wycieczki. 

  Spektrometr 8π w TRIUMF. Ostatnio badania zmiennego kształtu atomów.

irrad  Zaprojektowany i zbudowany przez CRL (1969-1961) pokazowy napromieniowywacz żywności z CRL. Policjant Kanadyjskiej Królewskiej Policji Konnej na posterunku, jako że wewn. jest kobalt-60.

TRIUMF ogłosił (luty 2012) udaną produkcję izotopu medycznego Tc-99m w małych cyklotronach medycznych, eliminując potrzebę produkcji w reaktorach A.

ACR_254x180  Energetyczna przyszłość Kanady?  Zaawansowany CANDU, ACR-1000 (1200 MW) jako jedyny w świecie reaktor generacji III+, przeszedł (grudzień 2010) przedprojektową atestację przez kanadyjską bezpiekę radiologiczną (CNSC). Doświadczenia z rozwoju ACR-1000 stosują się do EC6 i CANDU starszej generacji.

Schemat cieplny reaktora CANDU, jednego z najbezpieczniejszych i najwydajniejszych na świecie i jednego z 10 najwyższych osiągnięć technicznych Kanady. Kolor żółty i pomarańczowy - główny obieg ciężkiej wody, niebieski i czerwony – wtórny obieg lekkiej wody. Kolor różowy – moderator ciężkowodny w rdzeniu reaktora. W rdzeniu częściowo zanurzone pionowe pręty moderujące reakcję nuklearną.

1 Wiązki prętów paliwowych 8 Automat do ładowania paliwa
2 Rdzeń reaktora z rurami poziomymi (calandria) 9 Ciężka woda (moderator reakcji)
3 Pionowe pręty regulujące 10 Rura ciśnieniowa
4 Zbiornik ciężkiej wody 11 Para do turbiny
5 Wytwornica pary 12 Powrót chłodnej wody z turbiny
6 Pompa lekkiej wody 13 Budynek-osłona z żelbetu
7 Pompa ciężkiej wody
Wiązki prętów paliwowych dla CANDU. Pręty dłg. 0,5 m zawierają materiał rozszczepialny w osłonie cyrkonowej, uchwycone po 37 prętów w wiązki o średnicy 10 cm. 12 wiązek wypełnia rurę ciśnieniową dłg. 6 m, wewnątrz rury calandrii. Przez rurę ciśnieniową przepływa między odstępami prętów nośnik ciepła (woda ciężka, ale może być np. olej roślinny), skąd płynie do wytwornicy pary dla turbiny, napędzającej generator prądu. Wiązki dla CANDU niestwarzają problemu masy krytycznej i spontanicznej reakcji łańcuxhowej.

fuel

CANDU pracuje na kilku typach paliw. Kopaliny nuklearne: (1) tor (zasoby światowe kilka razy większe od uranu), (2) uran naturalny, (3) uran lekko wzbogacony. Odpady nuklearne: (1) zubożony uran ze wzbogacania uranu, (2) aktynowce ze zużytego paliwa. Odzysk: (1) pluton ze zużytego paliwa + zubożony uran (MOX), (2) uran ze zużytego paliwa + zubożony uran, (3) uran ze zużytego paliwa z reaktorów na wodę lekką.

bruce

bruce2

Bruce (6232 MW, 8 reaktorów) – największa siłownia A w świecie. Piękne tereny rolnicze i rekreacyjne oraz kilka miaasteczek w zasięgu rutynowych emisji tzw. eksploatacyjnych.

Shoreline and beach area, Lake Huronbruce1

Brzeg Jez. Huron w Parku Prowincjonalnym Inverhuron obok siłowni Bruce. Otwarcie wytwórni ciężkiej wody w Bruce wyłączyło kampingowanie w Parku do r. 1976.  Po zamknięciu wytwórni (1998), przywrócono (2005) tę funkcję jednego z najpopularniejszych w Ontario. Nasza ekspedycja niedostała jednego ze 162 kampingów, musieliśmy nocować kilkadziesiąt km dalej “na dziko” na terenie wytwórczo-rzemieślniczym. Prywatne kampingi wzdłuż jeziora były przeładowane, zwłaszcza przy plażach piaskowych. Po skałach nadbrzeżnych chodzi się znakomicie, obserwując skamieniałości, formacje skalne i życie na pograniczu lądu i wielkiej wody.

Pickering k. Toronto, 4124 MW. Widać wszystkie 8 bloków, z których 2 wyłączono na stałe. Z lewej wiatrak nazwany żartobliwie Blok 7 (1,8 MW, 117 m wys.) – omen końca energii A w Kanadzie? Plany przewidują pokrycie 20% popytu na energię przez wiatr (55 tys. MW) do 2025, tworząc 50 tys. miejsc pracy i dając dochód 165 mln C$ rocznie, przy ogólnej wartości inwestycji 79 mld C$ i rocznej oszczędności 17 megaton emisji gazów cieplarnianych. Do ok. 2008, Kanada zainstalowała w wiatr 6500 MW (3% zapotrzebowania krajowego na prąd, 1 mln rodzin). Do 2015, moc ta ma wzrosnąc o 10 tys. MW, najwięcej w Albercie (6 tys. MW).
File:NRC regions and plant locations 2008.jpg

Rozmieszczenie 104 reaktorów w 65 siłowniach A w USA.  Tak jak reaktory kanadyjskie zagrażają sąsiednim stanom, tak reaktory amerykańskie zagrażają Kanadzie. Poza tym obiekty nuklearne (np. śmietniskoA w Hanford,  Waszyngton, 200 km od granicy z Brytyjską Kolumbią), emitują izotopy do atmosfery, skąd mogą opadać w przyległej Kanadzie.

brucerange

Zasięg skażenia kwalifikującego do ewakuacji ludności, z katastrofy porównywalnej do Fukuszimy, w którejkolwiek z kanadyjskich siłowni A. Bruce przy + na adjustacji skali Google Map. Po Fukuszimie nie było ewakuacji, ani po scenariuszu w Ontario nie byłoby, z przyczyn czysto praktycznych i dla tuszowania skutków.

Click here for "NLLP Site Locations" pdf

Niektóre z miejsc do “oczyszczania” z historycznej spuścizny nuklearnej Kanady. Niepokazano kopalń uranu, ani Port Hope i Port Granby nad Jez. Ontario, 90 km na wsch. od Toronto. Poza tym są śmietniska A przy każdej siłowni A oraz wyłączone na zawsze reaktory w Pickering (2) i Gentilly. Za x lat pracujące obcxnie reaktory będą zamykane na zawsze. z obciążeniem na demontaż na dziesiątki lat w przyszłości i składowanie rwysokoradioaktywnego szmelcu praktycznie w nieskonczoność.

spot  Przed rozbiórką starszych budynków w CRL, zmierzono radiację na wszystkich komponentach konstrukcji jak i wykończeń wewn, stąd krzyżyki i “ciapki”.

storwh  Whiteshell Laboratories, Manitoba. Nowy budynek z osłoną radiologiczną do magazynowania szmelcu niskoradiacyjnego z demolki, prasowanego i pakowanego w specjalne kontenerki. Przygotowano teren pod hałdę skażonej gleby, 2000 m3, odseparowaną bentonitem i polietylenem. Podobne bydynki istnieją w Bruce i CRL, wymagają wykonawców licencjonowanych.

crlwaste

crlmap

Historyczne wysypiska odpadów A na terenie CRL. Na zdjęciu satelitarnym, wieć Chalk River w lewym dolnym rogu, CRL nad Ottawą w prawym górnym, wysypiska pomiędzy nimi, bliżej CRL. Na mapce widać połączenia z rzeką Ottawa.

tile

Betonowe grobowce na wysoce radioaktywne odpady A w CRL. Wys. 4,8 m. głęb. posadowienia ok. 5 m, średn. 40-90 cm. Ok. 100 z 3 tys. grobowców wymaga usunięcia radioaktywnego materiału, osuszenia i reperacji. Podobnie żadne in. sztuczki z magazynowaniem śmiecia A nie sprawdzą się za x lat, nawet w granitowych głębiach Tarczy Kanadyjskiej…

crlbunker  Program NLLP: usuwanie odpadów z bunkra CRL. Maski niezatrzymają mikropyłów.

  Pod koniec 2011, TRIUMF pobił światowy rekord mocy wiązki skupionej na aktynowcu dla produkcji izotopów.

2.7 Aerial View of TRIUMF  TRIUMF, widok ku centrum Vancouveru, 13.3.2004.

Atomowa Kanada

Piotr Bein 17.3.2013

Od 1941 r., gdy George C. Laurence zbudował jeden z 1-ych w świecie reaktorów A w laboratoriach w Ottawie, Kanada jest w czołówce najbezpieczniejszych,  najwydajniejszych reaktorów świata, CANDU, przedstawionego w in. artykule. Ma 4 siłownie w tym systemie, w tym największa w świecie, Bruce. Siłownie A pokrywają ok. 15% popytu na prąd w Kanadzie, ok. 50% w Ontario. Kraj nie ma broni atomowej i eksportuje reaktory, które nie produkują plutonu. Przoduje też w produkcji izotopów medycznych. Ma z tego pokaźny dochód, ale i nuklearne odpady i radioaktywny szmelc, co opisuje inny artykuł.

Do 2009, Kanada przodowała w kopalnictwie uranu, z którego produkuje się paliwa nuklearne i bomby. W 2009 Kanada pokrywała 20% światowego zapotrzebowania na uran, w tym 14,5% z jednej kopalni w Saskatchewan.

Kanadyjskie uniwersytety w partnerstwie z firmami i in. instytucjami badają, rozwijają i produkują w dziedzinach nuklearnych, np. największy cyklotron świata, TRIUMF na U. Brytyjskiej Kolumbii, światowy lider w medycynie nuklearnej.

Początki w Chalk River

W wyprawie ub. lata po Ontario, odkryliśmy w Dolinie Ottawy kolebkę kanadyjskiej atomistyki – Chalk River Labs (CRL) 180 km od stolicy, kilka km od Trasy Trans-Kanadyjskiej. Tu urodził się uważany za jeden z najbezpieczniejszych i najwydajniejszych na świecie reaktor CANDU – jedno z 10 najwyższych osiągnięć technicznych kraju. Przejechaliśmy k. pierwszego komercyjnego CANDU małej skali (NPD, 20 MW, 1962-1987) w Rolphton. Długo po wprowadzeniu większego CANDU, służył próbom paliw, materiałów, komponentów i instrumentacji oraz szkoleniu załóg CANDU w Kanadzie i za granicą.

CRL powstało (1942) ze wspólpracy z Brytyjczykami w laboratorium w Montrealu. CRL powstał w 1944 r., a we wrześniu 1945 r. funkcjonował już tam 1-szy reaktor rozszczepialny poza USA – ZEEP. Do powodzenia projektu znacznie przyczynił się Żyd pochodzenia polsko-ukraińskiego, Lew Kowarski. Z czasem, CRL zbudowało kilka reaktorów różnego typu i wielkości, z których obecnie funkcjonują badawcze: NRU (135 MW) z wiązką neutronową produkuje izotopy medyczne i ZED-2 (200 W) na ciężką wodę).

Profesor na U. McMaster, Bertram Brockhouse dostał (1994) nobla w fizyce za spektrometrię neutronową w CRL (1950-1962). Dyrektorem CRL był kiedyś laureat nobla, Sir John Cockcroft. CRL produkuje 1/3 światowego zapotrzebowania na radioizotopy dla medycyny. Od 1952 r. właścicielem CLR jest firma rządowa Atomic Energy of Canada Limited (AECL); produkuje w CRL i w TRIUMF (patrz niżej) izotopy dla medycyny i nauki światowej.

Kanada nieprodukuje broni A, lecz CRL dostarczyło USA (1955-1976) ok. 250 kg plutonu w formie zużytego paliwa nuklearnego, do produkcji broni atomowej. (Bomba zrzucona na Nagasaki użyła 6,4 kg plutonu.)

Przeskok do TRIUMFu

Tu gdzie mieszkam, znajduje się największy cyklotron świata, TRIUMF na U. Brytyjskiej Kolumbii, źródło protonów o energii 500 MeV. Międzynarodowa organizacja IEEE wyróżniła (2010) TRIUMF jako kamień milowy. Cyklotron zatrudnia ponad 350 uczonych, inżynierów i in. Przyciąga rocznie ponad 500 badaczy z Kanady i całego świata. W ciągu ostatniej dekady wytworzył działalność gospodarczą wartości ponad 1 mld C$. Na cześć TRIUMFu nazwano Asteroidę 14959.

Założony (1966) dla badań i rozwoju przez 3 miejscowe uniwersytety i U. Alberty, zrzesza już ponad 15 uczelni kanadyjskich. Przekształcił się w narodowe laboratorium, rozszerzając badania fizyki jądrowej na fizykę cząstki i molekuły, nauki o materiałach i medycynę nuklearną. Ma międzynarodowe znaczenie i osiągnięcia w fizyce cząstki, nuklearnej i akceleratorowej. Od otwarcia (1969), otrzymał ponad 1 mld C$ od rządu federalnego. Rząd prowincjonalny pokrywa koszty budynków.

TRIUMF jest prganizacją partnerską. Uniwersytety-członkowie, współpracują z placówkami badań medycznych i z firmą Nordion, wymagających izotopów do diagnozy i leczenia. W fizyce cząstki, TRIUMF partycypuje w imieniu Kanady w światoowych projektach np.:

  • tor wiązki HERA w laboratorium DESY w Niemczech (1985-1986) i komponenty dla HERA (1995)
  • dla Wielkiego Zderzacza Hadronów w CERN w Genewie: magnesy (2003) i 1 z 10 globalnych ośrodków danych z detektora 900 mln kolizji protonów (do 10 mln gigabajtów), skąd uniwersytety będą czerpać dane do analiz.
  • komora projekcji czasu i detektory dla T2K (Tokai-Kamioka) – eksperymentu w Japonii z oscylacją neutrino, celem pomiaru własności wiązki przed wyruszeniem na tor dłg. 250 km.

Od 1964 r., gdy uczeni w Kolumbii Brytyjskiej zgodzili się co do potrzeby obiektu mezonowego, po rok 1986, TRIUMF zaprzątał temat cyklotronu. Już 3 lata od rozpoczęcia instalacji wyprodukował 1-szą wiązkę (1974). Podczas gdy dodawano aparaturę i prowadzono pionierskie eksperymenty, premier Trudeau odwiedził (1976) TRIUMF; jeden z inicjatorów cyklotronu, Dr Erich Vogt dostaje Order Kanady (Pragnący lepszej ojczyzny) za rolę w utworzeniu nowego multimilionowego cyclotronu na U. Brytyjskirj Kolumbii, głównego osiągnięcia fizyki z Kanadzie.

Umowa (1978) AECL z partnerem TRIUMFu, Nordion rozszerzyła profil placówki na izotopy medyczne. Wyprodukowano jod-123 do dystrybucji w Kanadzie. Zainicjowano (1979) terapię raka cząstką mezonową, pionem. Zainstalowano pocztę pneumatyczną do szpitala uniwersyteckiego (1982) do przesyłania izotopów. AECL wysyła pierwszą partię izotopów na rynek..

W l. 1987-1998 dołącza 5 uniwersytetów, TRIUMF dojrzewa do miana laboratorium narodowego. Urządzenie TISOL wytwarza 1-szą wiązkę radioaktywną. Partner TRIUMFu, EBCO kończy (1988) 1-szy cyklotron medyczny 30 MeV. Zaczyna się (1993) magnetyczne uchwytywanie atomów, a kończy instalacja cyklotronu medycznego TR-13. Rok 1995: początek leczenia raka błony naczyniowej gałki ocznej w TRIUMF, pierwsze testy efektu radiologicznego protonów. Pierwsza wiązka z ISAC-I (1998).

W l. 1999-2008, urządzenie wytwarzające najsilniejszą w świecie wiązkę protonową, ISOL (1999), uczyniło z TRIUMFu światowego lidera. Stał się narodowym laboratorium fizyki cząstki i nuklearnej. W 2000 r. dochodzi spektrometr 8π oraz urządzenie ISAC-I. ISAC przyspiesza po raz pierwszy rzadkie izotopy w 2001 r. Od tego czasu mierzy niezwykle rzadkie cząstki i pod-cząstki. Przybywa zaawansowanej aparatury. W 2005 r. leczy się w TRIUMF już setny pacjent ns raka oka.

Od 2009 r. TRIUMF jest zdywersyfikowaną placówką badawczo-rozwojowo-produkcyjną w dziedzinach nauk atomowych, cząstkowych, medycznych i materiałowych. Przybywa TIGRESS (2009), a starsze urządzenia ulegają modernizacji. Pierwszy aktynowiec w ISAC (2010). TRIUMF bije światowy rekord produkcji izotopów (2011).

Od 1995 r. TRIUMF zbudował kilka torów wiązek niskonatężeniowych protonów i neutronów do symulacji napromieniowania w Kosmosie, atmosferze i na Ziemi w przyspiezonym testowaniu elektroniki itp. Kanadyjskie firmy techniki kosmicznej i międzynarodowe firmy awiacji, mikroelektroniki i telekomunikacji (np. Boeing, Cisco Systems) uznają te tory za pierwszorzędne miejsca testów. Inny tor służy leczeniu raka oka wspólnie z instytucjami medycznymi. Przedtem chore oko wycinano. Usuwano też nowotwór chirurgicznie lub wszczepiano radioaktywną płytkę na jakiś czas, lecz przy większych nowotworach matody nienadawały się i mogły uszkodzić oko.

Główny cyklotron (500 MeV)  zasila 4 tory i ich rozgałęzienia do produkcji izotopów, eksperymentów, leczenia oraz testowania produktów. ISAC wytwarza wiązki ciężkich jonów do produkcji krótkotrwałych izotopów w celach badawczych. W obrębie ISAC, spektrometr 8π pomaga w badaniach zachowań cząstek podczas rozpadu, a DRAGON mierzy tempo reakcji nuklearnych, dla astrofizyków studiujących eksplozje ciał niebieskich. Spektroskop laserowy CFBS mierzy poziom energii i zmiany w krótkotrwałych izotopach, a TITAN – ich masę. TRINAT utrzymuje grupę atomów w zawieszeniu w b. małej przestrzeni próżni, pozwalając badać produkty rozpadu izotopów.

ISAC-II stosuje technikę nadprzewodnikową, w której TRIUMF przoduje w świecie.. EMMA (2012) jest tu spektrometrem, głównie używanym przez międzynarodowych badaczy w studiach nuklearnych struktur i astrofizyki. HERACLES (z Chalk River Labs) użyto w TRIUMF w kilkunastu eksperymentach. TIGRESS jest zaawansowanym spektrometrem promieni gamma dla szerokiego wahlarza badań w fizyce jądrowej.

ISAC-I i II mają urządzenia wspólne. Dla astrofizyków, TUDA bada nuklearne reakcje a  TACTIC jest komorą jonizującą. DSL mierzy dłg. życia wzbudzonego jądra.

W Ośrodku Nauk Molekularnych i Materiałowych, pod-cząstki testują struktury materiałów. Technika μSR bada materiały jak półprzewodniki, magnesy i nadprzewodniki, a β-NMR – brzegowe wlasności elektroniczne i magnetyczne nowych materiałów.

Podstawą programu medycyny nuklearnej TRIUMFu jest skanowanie PET. Cyklotron medyczny TR-13 produkuje radioizotopy, a laboratorium chemiczne – farmaceutyki, dla onkologii, leczenia parkinsona i alzheimera, badań mózgu i in. zastosowań. TRIUMF dostarczył emiterów do 1-go skanera PET/CT (2004) w Brytyjskiej Kolumbii.

Grupa od detektorów w TRIUMF opracowuje, projektuje i buduje zaawansowane detektory dla nauk molekularno-materiałowych i medycyny nuklearnej, w tym elektroniczne przetwarzanie sygnałów dla dużej ilości danych, charakterystycznych w nowoczesnych detektorach.

Kanadyjska atomistyka drogowa

Pytaliśmy mieszkańców okolic Bruce. Typowo odpowiadano: Nie ma żadnego zagrożernia. Jedna osoba pobiła rekord absurdu: Zatrudnili faceta odpowiedzialnego za bezpieczeństwo Czarnobyla, więc nie ma się co martwić. Niewiedzą, że emisji tzw. eksploatacyjnych nie trzeba raportować.

Przejechaliśmy autostradą 401 k. wysypisk nuklearnych w Port Hope i ominęliśmy nad Jez. Ontario siłownie Darlington (3512 MW, 4 reaktory) i Pickering (4124 MW, 8 reaktorów, z czego 2 wyłączono na stałe), objeżdżając wyścig szczurów zwany Wielkim Toronto. W drodze powrotnej przez Płd. Ontario (1/10 prowincji, przeważająca liczba jej ludności), w poszukiwaniu noclegu na kampingu Parku Prowincjonalnego Inverhuron, byliśmy 2 km od Bruce… Park ten słynie z pięknych plaż, ryb i orłów, przyciąganych ciepłą wodą z chłodzenia reaktorów.

Zatoczyliśmy w Ontario ogromne „koło“, fizycznie i przenośnie – od początków atomistyki energetycznej i medycznej w Chalk River i Rolphton, po największą siłownię jądrową świata w Bruce. Wyprawę zaczęliśmy z Vancouver, gdzie mieści się największy w świecie cyklotron TRIUMF, kontynuujący badania, rozwój i produkcję w medycynie nuklearnej i atomistyce, o jakich nieśniło się uczonym CRL.

Przerzuciliśmy „most“ między powojenną erą kanadyjskiej atomistyki, a następną, także przywódczą w świecie. Obie ery żywił pionierski pragmatyzm, duch współpracy międzydyscyplinarnej i dążenie do doskonałości, dając szanse każdemu, kto się czuje na siłach i chce. W obu erach, nacisk na pokojowe wykorzystanie atomu dał Kanadzie uznanie i szacunek świata.

Tylko po co udział w radiologicznych wojnach NATO na Bałkanach, w Iraku i Afganistanie, skąd żołnierz kanadyjski wracał skażony od broni uranowej tylko po to, by być porzuconym na pastwę losu przez przodującą w świecie kanadyjską medycynę nuklearną… Niezależna placówka UMRC w Toronto może pomóc, lecz nie ma poparcia przez rząd z powodu polityki lobby A.

Materiały żródłowe

Atomic Energy of Canada Limited Canada Enters the Nuclear Age McGill-Queen’s U. Press 1997

Candu Energy Inc. EC6 Enhanced CANDU 6. Technical Summary 2012

Canadian Nuclear Safety Commission Record of Proceedings, Including. Reasons for Decision in the Matter of TRIUMF Accelerators Inc. 2.5.2012

http://en.wikipedia.org/wiki/Chalk_River_Laboratories

http://en.wikipedia.org/wiki/Nuclear_Power_Demonstration

http://en.wikipedia.org/wiki/Atomic_Energy_of_Canada_Limited

http://en.wikipedia.org/wiki/Lew_Kowarski

http://en.wikipedia.org/wiki/CANDU_reactor

http://en.wikipedia.org/wiki/Bruce_Nuclear_Generating_Station

http://en.wikipedia.org/wiki/Pickering_Nuclear_Generating_Station

http://en.wikipedia.org/wiki/Darlington_Nuclear_Generating_Station

http://en.wikipedia.org/wiki/Nuclear_power_in_Canada

http://en.wikipedia.org/wiki/Uranium_mining_in_Canada

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_electrical_generating_stations_in_Canada

http://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power_in_Canada

http://en.wikipedia.org/wiki/TRIUMF

http://www.nuclearlegacyprogram.ca/

http://phai.ca/en/

Wybrane multimedia, więcej na portalu TRIUMF

http://www.triumf.ca/videos/about-triumf-video

http://www.triumf.ca/videos/future-nuclear-medicine

http://www.triumf.ca/home/for-media/publicationsgallery/videos/99-things

http://www.triumf.ca/home/for-media/publicationsgallery/slideshows

†††

Czytaj także:

.

12/03/2013

Pierwsi polscy osadnicy w Kanadzie – Kaszubi

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 03:06

Pierwsi polscy osadnicy w Kanadzie –  Kaszubi

tekst pod ilustracjami], foto Iwona – oprócz oznaczonych linkiem w podpisie

petawawa

Z Vancouver (A) do Petawawy (B) w dolinie rzeki Ottawy – 5,5 dni, 4560 km. Stąd niecała godzina jazdy do …Wilna.

Płn. odnoga Trasy Trans-Kanadyjskej (szosa 17)  przez Chalk River, populacja ok. 1000. Typowy widok małomiasteczkowy w Ontario. Niedaleko wsi jest ośrodek badań nuklearnych i 100 km2 lasów badawczych nad Jez. Cony. Pierwszy reaktor atomowy kraju (1962-1987) leżał 30 km na płn.-zachód, a na płd.-wschód baza wojskowa Petawawa.
Black bear  Parę mies. przed nami, bazę wojskową Petawawa nawiedziły czarne niedźwiedzie.
IMG_3319
Jez. Cony k. Chalk River, typowe na Tarczy Kanadyjskiej w tym rejonie: las mieszany i farmy. Odgradza od płn. 100 km2 federalnych lasów badawczych Petawawa. Foto Iwona.

 wilno

Wilno (A) leży 150 km od Ottawy (prawy górny róg), 250 km od Toronto (lewy dolny). Petawawa w centrum górnego skrajuu, na wsch. od Parku Algonquin. Chalk River 30 km na płn.-zach. od Petawawy. “Wędruj” sam po mapie google.

PicturePicture

Założone w 1856 r. i nazwane przez Wilno dzieli się na część płn. (z lewej) i płd. z kościołem (z prawej).

mapwilno

Mapka Wilna.

whiteheads
stamp

Sklep i stempel poczty w Wilnie.

IMG_3330

W okolicach Wilna znaleźliśmy prawdziwki. Foto Iwona.

parry

Wilno (punkt na 1/4  wsch. części trasy) obsługiwała kolej w l. 1894-1959. Powódż uszkodziła (1933) wiadukt w Parku Algonquin i odtąd podzielono linię na 2 części. Ruch zmalał i pod koniec l. 1940-ych już nieliczne pociągi kursowały do parku.

Picture

IMG_3340

Polski zajazd — pamiątka z czasów, gdy przebiegała tu linia kolejowa z Ottawy. Widok z poziomu b. stacji kolejowej – foro Iwona.

IMG_3321 IMG_3323 IMG_3326

IMG_3339   Kościół i cmentarz w Wilnie. Foto Iwona.

IMG_3343 IMG_3359 IMG_3346 IMG_3352

Skansen Kaszubów w Wilnie. Foto Iwona.

Park im. słynnego pilota doświadczalnego, Janusza Żurakowskiego (1914-2004) w Barry’s Bay niedaleko Wilna. Makieta – myśliwiec przechwytujący CF-105 Arrow, w tworzeniu którego brał też udział pilot Władysław Potocki.
 
 
IMG_3333
Kamienie pamiątkowe po 1-ych Kaszubach. Przybyli drogą Opeongo, a Jakubowscy z Syberii. Ludwik i Anna Bloskie przybyli drogą Hagarty – foto Iwona.

Pierwsi polscy osadnicy w Kanadzie –  Kaszubi

Piotr Bein 11.3.2013

Szósty dzień i ponad 4,5 tys. km od Vanvouveru. Wjeżdżamy w dolinę rz. Ottawy k. Petawawa, Ontario. Niedaleko park o francuskiej nazwie Algonquin. Wzdłuż granicy adm. z Quebec mieszkają frankofoni. Jesteśmy 150 km od stolicy. Infrastruktura na potrzeby centralne Kanady, ludzie bardziej wykształceni, przeważnie zatrudnieni przez rząd federalny. Wzdłuż granicy z Quebec na rzece Ottawa, mijamy: w Rolphton miejsce 1-szego reaktora w Kanadzie (moc 22 MWe, prototyp CANDU), w Chalk River ośrodek badań i technologii nuklearnych i lasy badawcze b. ministerstwa leśnictwa, a przed Petawawą poligony bazy wojskowej… Szosa 17 na płn. odnodze Trasy Trans-Kanadyjskiej jest tu raczej niskiego standardu jak na stołeczny region.

Wojsko Kanady zakupiło (1905) tereny, z czego powstała baza i poligony Petawawa. Siedzieli tam niemieccy jeńcy II wś. Potem przystosowano bazę dla pułku lotniczego, który kwaterował tam do rozwiązania w 1995 r. Dziś mięso armatnie udaje się stąd dla banksterii na wojny z terrorem, a wraca w workach i wózkach inwalidzkich. (Atomowo o Chalk River i przemyśle nuklearnym Kanady napiszę osobny artykuł.)

Sąsiedzi

Parę mies. przed nami, w maju bazę Petawawa nawiedziły czarne niedźwiedzie. Obudziwszy się z hibernacji, żerowały na wschodzącej roślinności przy drogach i w przecinkach leśnych: mlecz, trawy, koniczyna i nowe liście topoli. Przez następne kilka tygodni wcinały młode liście wysoko na dużych drzewach. Administracja bazy wydała ostrzeżenie: niezostawiać na zewnątrz kompostu, śmieci, smarów, zamrażarek i grilla.

Wiemy… od 1-go kampingu w Ontario 37 lat wcześniej, kiedy niedźwiedź nocą wylizał do czysta resztki z menażki przy namiocie. Słyszeliśmy tylko lekki brzęk, myśleliśmy że małe stworzenie. Następny niedźwiedź pożarł nam zakupy na niezorganizowanym kampingu k. Banff w G. Skalistych. Wg ostrzeżeń, torbę z zakupami powiesiłem na drzewie, tylko że na zbyt cienkim (średn. ok 20 cm) i suchym. Przyszedł w nocy, złamał drzewo i spałaszował witktuały, mydło i pastę do zębów. Na nic noszenie kilka km ze sklepu. Dla ekspedycji anno 2012 byliśmy niekwestionowanymi specami od niedźwiedzi. Grupa przestrzegała porad, by żarcie zamykać na noc w samochodzie, a do ogniska nie rzucać resztek ani puszek.

Okolice zamieszkiwali Indianie Algonquin. Nazwa Petawawa (pitałała) pochodzi z ich języka: biidaawewe (gdzie słychać taki hałas). Pod koniec XIX w. przybyli osadnicy ze Szkocji, Irlandii i Niemiec. Zajęli się wyrębem lasów. Przybywali rzeką, bo kolej Montreal – Vancouver powstała w l. 1880-ych.  Po Górnej Ottawie kursowały parowce już od 1833 r., stopniowo otwierając ją dla przewozów drewna i turystów. Od 1854 r. można było dopłynąć do progu na wys. dzisiejszego Chalk River. Parowozy na torach wyparły w końcu parowce.

Niewielkie Jez. Cony odgradza od płn. 100 km2 lasów badawczych k. Chalk River. Teren, jak in. publiczne dobra federalne (parki narodowe, wylęgarnie łososia), uległ zaniedbaniu od czasów banksterkich prywatyzacji w l. 1980-ych, kiedy zaczęto drastycznie ciąć budżet państwowy na korzyść spłacania lichwy. Od 1993 r. leśnictwo wraz z energią, kopalniami i zasobami jest w departamencie zasobów naturalnych, tj. do łupienia przez koncerny ponad-narodowe, bez wzgl. na szkody dla środowiska. Naturalne to one są z początku, ale jak się zacznie eksploatacja, to zostaje krajobraz księżycowy. To mamy na ogromnym obszarze łupków bitumicznych (dorzecze Athabaski), czy w poważnie przetrzebionych dziewiczych puszczach deszczowych na wybrzeżu Pacyfiku.

Tacy są (byli) płn.-wsch. sąsiedzi Kaszubów w Kanadzie. Jak wiele dobrych rzeczy, dowiedzieliśmy się o nich czystym przypadkiem.

Najstarsza osada Polaków w Kanadzie

Stajemy na lunch nad Jez. Cony. Smacznego życzy nam emerytowana nauczycielka. Przyjechała umoczyć nogi w jeziorze. Jej mąż pracował jako naukowiec w laboratoriach Chalk River. Wyczuwa nasz polski akcent: Moja matka była Polką. Przez nią poznałam Kaszubów, mieszkają nie tak daleko stąd. Jedna kaszubka ma ponad 90 lat, a wciąż mieszka w drewnianej chacie z belek, bez prądu, grzeje drewnem, uprawia ogród i robi zapasy na zimę, jak za pionierskich czasów.

Wilno założyli (ok. 1858) Kaszubi pod przywództwem ks. Ludwika Dembskiego z Wilna na Litwie. Kaszubi uciekali przed pruskim uciskiem. W tym samym czasie zasiedlili pobliskie Barry’s Bay i Round Lake. W 1890 r, było już ok. 270 rodzin kaszubskich w Dolinie Madawaska, większość w przemyśle leśnym. Dziś, kanadyjscy Kaszubi stanowią jaskrawą cząstkę Polonii, w kobiercu miliona Kanadyjczyków deklarujących pochodzenie polskie.

Lesiste pagórki wokół Wilna przypominały Kaszubom ojczyznę. Jak wcześniej w Dolinie Ottawy, rozbrzmiewały tu uderzenia siekier i zgrzyt pił, w rękach osadników z Irlandii, Polski, Niemiec… W późnych l. 1800-ych, pionierzy przybywali wzdłuż dróg Opeongo i Peterson. Z początku XIX w. rząd Górnej Kanady (większość dzisiejszego Ontario) kierował osadników na żyzne wybrzeża jezior Erie i Ontario. Po zasiedleniu ich, kierowano osadników do zach. Ontario, budując drogi (l. 1830-te i 1840-te). Po wypełnieniu zachodu, rząd był pod presją otwarcia surowych terenów Tarczy Kanadyjskiej, poprzez budowę sieci dróg wsch.-zach. i płn.-płd. między Doliną Ottawy a Zatoką Georgiańską, obszarem znanym jako Ottawa–Huron.

Geodeci ustalili (1847) trasy, a związane prawo (1853) nadawało ziemię pionierom w zamian za wycięcie co najmniej 5 ha lasu przez 4 lata, zbudowanie domu i pozostanie na działce przez 5 lat. Przez następne 20 lat, powstało 1600 km dróg. Obietnica żyznej ziemi niespełniła się jednak. Pod warstwą gleby, jeśli w ogóle występowała, był granit. Dolinki w formacji skalnej wypełniały moczary. Do przełomu wieku, 60% pionierów porzuciło nadania. Pionierzy wycinali lasy, budowali domy i stodoły z drewna. Kamienisty grunt dostarczał kamienia na miedze, z których wiele stoi do dziś wśród lesisto-polnych pagórków, jak w Szkocji, Irlandii czy Walii.

Rozwój przemysłu drzewnego przyniósł do Wilna (1894) stację kolejową na linii z Ottawy przez malowniczą Dolinę Madawaska, która w 1897 r. sięgała do Parry Sound nad Zat. Georgiańską jeziora Huron, a stamtąd płn. wybrzeżem jez. Superior na rozkwitające prerie i do Vancouver. Z czasem linia straciła znaczenie transkontynentalne na korzyść linii w Dolinie Ottawy, lecz Wilno skorzystało; do 20 pociągów na dobę obsługiwało farmerów i drwali. Biegnąc przez Park Algonquin, kolej odegrała swą rolę w rozwoju turystyki. Linię zamknięto w 1959 r. Z torowisk zostały tu i tam drogi, ścieżki turystyczne i parki, a reszta zarosła. W Wilnie, teren stacji zajął skansen kaszubski. Pobliskie miasteczko Barry’s Bay ma pamiątkę z czasów kolei i przemysłu drzewnego: cysterna wodna z drewna, na wieży drewnianej – ostatnia w Ontario i jedyna w Kanadzie całkowicie z drewna.

Artyści zamiast drwali

Pracując przy budowie kolei, Ignancy Słomiński zdecydował osiedlić się ze swą młodą rodziną w Wilnie. Kupił budynek naprzeciw nowej stacji kolejowej, dodał jadalnię, kuchnię i więcej sypialni i nazwał to Exchange Hotel.

Wilno rosło, obsługując okolicznych rolników i wyrąb lasów. Hotel Słomińskiego nabył (1913) kowal z Wilna, Frank Shulist. Przez 70 lat on i jego syn Tom z rodzinami wytworzyli atmosferę gościnności, której zaznaliśmy, zatrzymując się na tam na obiad. Od l. 1950-ych, Wilnu przybyło Polaków, wpływając na uprzednio dominujący kaszubski charakter miejsxowej kultury. Nazywana dziś Wilno Tavern, polska restauracja jest znana w regionie, serwuje tradycyjne polskie gołąbki, pierogi, smażoną kiełbasę, ogórki małosolne, śledzie w oleju z cebulą i in. potrawy. Weszła duża grupa młodzieży na wycieczce krajoznawczej. Brali wszystkie potrway i smakowali.

Niedługo przed nami, wieś odwiedził (2012) premier Tusk, śmigłowcem rządowym z Ottawy. Kobietę, która przyjechała na wieczorne nabożeństwo pytam, jak przyjęli premiera. Chłodno – odparła. W środku sporego, jak na wiejską Kanadę, kościoła z rzadko spotykanymi 2 wieżami, tablice, plansze, zdjęcia z wojen światowych i miejscowych wydarzeń. Zagabuję księdza krzątającego się przy ołtarzu. Wygląda na Hindusa. Zaiste, zastępuje proboszcza, który poleciał do Polski.

Obecnie między Kaszubami mieszka we wsi sporo artystów i rzemieślników, przyciągniętych do życia wiejskiego w pięknym krajobrazie. Po dawnej linii kolejowej jeżdżą rowery, chodzą wędrowcy, hałasują ski-doo w zimie. Skansen na miejscu stacji kolejowej pokazuje autentyczne chałupy z kanciaków, przeniesione z farm kaszubskich pionierów. Kamienie przypominają nazwiska osadników i jaką drogą przybyli. Jak wszędzie w Kanadzie, taki kamień, tablica, czy drzewo posadzone na preriach, to historia sama w sobie. W muzeum, narzędzia rolników i drwali, meble, stroje narodowe polskie i barwna ceramika kaszubska. Miejscowi rzemieślnicy produkują tradycyjne malowane meble kaszubskie i skrzynie.

W 1-szą sobotę maja, kanadyjscy Kaszubi czczą Dzień Konstytucji 3 Maja.  Rodziny zjeżdżają się z okolicy powozami konnymi, do Kościoła Św. Marii Królowej Polski na specjalne nabożeństwo, koncerty i zabawę we wsi. Polskie flagi, dziewczyny w strojach ludowych przyciągają turystów.

Kościół ukończyli Kaszubi własnymi siłami w 1937 r. w miejsce kaplicy św. Stanisława Kostki, która spaliła się rok przedtem. Cmentarz przykościelny upamiętnia osadników kaszubskich. W trawnikowe tarasy przy kościele wbudowano grotę Matki Bożej z Lourdes. Za kościołem, z widokiem na dolinę i pagórki, miejscowy rzemieślnik Don Burchat zaprojektował i zbudował Drogę Krzyżową. Przy wieżach kościoła stoi Krzyż Millenijny, od czasu obchodów w 2000 r.

Największy tłok jest jednak na dorocznej (od 65 lat) publicznej kolacji z kurczaka dla 2200 osób, w kościele. To jest potrawa tradycyjnie kaszubska: gotowana kura z ziemniakami i jarzynami. Kaszubi kanadyjscy lubią też zupy z kury z kluskami ziemniaczanymi czy ryżem… podgardle, golonkę, kaszankę, kapuśniak, śledź solony. Z początku musieli go sprowadzać z Nowej Fundlandii. Za to ryby słodkowodne są w miejscowych jeziorach. Do tego ogórki kiszone, placki ziemniaczane i suszone jabłka.

Materiały żródłowe

http://www.wilno.com/

http://www.wilno.org/

http://www.wilnovillager.on.ca/

http://www.madawaskavalley.ca/

http://en.wikipedia.org/wiki/Wilno,_Ontario

http://en.wikipedia.org/wiki/Barry%27s_Bay

http://en.wikipedia.org/wiki/Janusz_%C5%BBurakowski

http://www.ontarioplaques.com/Plaques_PQR/Plaque_Renfrew17.html

http://www.bright-ideas-software.com/whisperedhistory/outsiders.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/Transcontinental_railroad#Canada

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Ontario_Colonization_Roads

http://en.wikipedia.org/wiki/Ottawa,_Arnprior_and_Parry_Sound_Railway

http://en.wikipedia.org/wiki/Polish_Canadians#Largest_Polish_Canadian_communities

http://www.interment.net/data/canada/ontario/renfrew/hagarty/stmary/index.htm

†††

Chałupy kanadysjskich Kaszubów w muzeum w Szymbarku:

11/03/2013

Zdrowie amiszy a nasze

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 11:08

Zdrowie amiszy a nasze

fragment z Amisze – konni protestanci

Amisze na roli dają przykład, jak żyć bez stresu, zdrowo. Są znacznie zdrowsi od reszty Ameryki. Wodę mają ze studni, gotują na drewnie, a nie w mikrofalowych pudłach. Piją surowe mleko, mają dobre własne jedzenie. Dużo przebywają na świeżym powietrzu i mają dość ruchu, by pozostać w dobrej formie.

Niemowlaki są bezpieczne, bo rodzą się w domu z pomocą położnej. W szpitalu dostałyby serię szczepień. Potem musiałyby brać następne raty np. przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, podobno do ochrony przed chorobą, przenoszoną seksualnie i igłą narkomanów. Nawet gdyby ta szczepionka działała, to jest bezużyteczna dla dziecka, chyba że matka jest w populacji zagrożonej. Pęd do coraz nowszych i częstszych szczepień dzieci (i płodów domacicznie!) wywołał epidemię autyzmu i nagłej śmierci noworodków (SIDS).

Redaktor portalu Age of Autism, Dan Olmstead zbadał (1995) główne siedliska amiszy w Pensylwanii, znajdując zaledwie 3 przypadki autyzmu u dzieci: 1 u zaadoptowanego Chińczyka, szczepionego przed tym kilkakrotnie, 1 u dziecka amiszów, którzy poddali się presji szczepieniowej, a 1 o nieznanym tle. Wg proporcji ogólnej dla USA, Olmstead powinien był znaleźć ok. 200 przypadków autyzmu u badanych amiszy. Standardowa medycyna twierdzi, że to dzięki genetyce amiszy. Tymczasem oni nie szczepią dzieci. Słynny lekarz alternatywnej medycyny, Joseph Mercola tłumaczy małą zapadalność dzieci amiskich na autyzm thimerosalem, retęciowym konserwantem w szczepionkach.

Poza zasadami religijnymi jak ta o nieingerencji w ciało, także amiski styl życia pomaga zdrowiu: wysiłek fizyczny przy pracy i obcowaniu z naturą, żadnego jedzenia-śmieci macdonaldsowych itp. Jedzą tłuste mięso i jaja, piją pełne tłuste surowe mleko, a mimo to nie cierpią na choroby jak my. Niepiją, niepalą, niemal nieznają leków i szczepionek. Mleko piją surowe, produkują sobie ekologiczne jedzenie, za które my musimy drogo płacić w specjalnych sklepach. Duch grupowy, egalitaryzm i współpraca w miejsce współzawodnictwa i wyścigu szczurów, eliminują konkurencję, gonitwę za statusem i stres. Toteż nie mają plagi cywilizacji zach.: chorób serca, cukrzycy, otyłości, a na raka zapadają o 72% mniej niż przeciętny Amerykanin.

Media donosiły (2005) o epidemii Heinego-Medina wśród amiszy. Dr Sherri Tenpenny i in. obnażyli tę zmyłkę. W kale 4 dzieci znaleziono wirusa choroby, ale nie dostały paraliżu, bo wirus nie był dziki, tylko pochodził ze szczepionki doustnej na Heinego-Medina. Nie był więc to nawet wybuch epidemii. Maleństwa (jedno 7 mies.) nie miały żadnych objawów Heinego-Medina. A skąd się wzięła u nich szczepionka, wycofana w USA (ok. 2000), podczas gdy w krajach biednych powodowała Heinego-Medina? Najprawdopodobniej była to  próba medialnego nastraszenia amiszy, żeby zaczęli się szczepić.

Badania (2011) w powiecie Holmes w Ohio wykazały, że tylko 45% ludności powiatu zostało w pełni zaszczepionych, w porównaniu z przeciętną stanową 80%. Wynik ten obejmuje mieszkańców wszystkich wyznań w Holmes, więc amiszy byłoby mniej niż 45%. 85% z 359 zapytanych rodzin twierdzi, że co najmniej jedno z ich dzieci otrzymało co najmniej jedną szczepionkę. 49 z 359 zapytanych rodzin odrzuca wszelkie szczepienia dzieci, głównie z powodu obaw o skutki uboczne. Inne obiekcje: szczepionki zawierają niebezpieczne chemikalia, a choroby, którym mają zapobiegać, nie są problemem w miejscowej społeczności. Za przyczynę nieszczepienia, jedna z ww. 49 rodzin podała trudności z dotarciem do lekarza, 3 – wysoką cenę szczepień i 3 – szczepienie znaczy, że nie pokładam wiary w Bogu w ochronie mych dzieci. Żadna z rodzin niepodała, że ich pastorowie niezgadzaliby się ze szczepieniem.

Ww. artykuł Reutersa o ankiecie przytoczył (a jakże!) mainstreamowy autorytet, który „przetłumaczył“ wyniki: jeśli rodzice widzą, że choroba jest rzadka, mogą wyłączyć dziecko ze szczepień, wystawiając je na większe niebezpieczeństwo, ale  zachorowalność na chorobę, od której mogłaby ochronić szczepionka, jest mniejsze z powodu szczepień. Ohio i 19 in. stanów zezwalało wtedy na zwolnienie dziecka ze szczepień na podst. osobistych i religijnych obiekcji, podczas gdy zalecano szczepienia dzieci przeciw 14 chorobom, w ponad 20 dawkach do wieku 6 lat.

Wg badań na U. Stanu Ohio, zachorowalność na raka jest u amiszy 40% niższa niż przeciętna dla Ohio i są zdrowsi, co zawdzięczają stylowi życia i zdrowemu odżywianiu.

Amisze żyją w niebezpieczniejszym od naszego środowisku. Więcej przebywają w domu i obejściu, na farmie i w ruchu samochodowym w powozie, to i mają więcej wypadków charakterystycznych: eksplozja gdy gospodyni próbowała rozpalić ogień naftą; niemowlę wypuszczone w powozie z rąk drzemiącej matki na jezdnię; śmiertelny wypadek drogowy 2 dzieci w dwukołówce z kucykiem…

Ryczący sprzęt i maszyny na farmie i w warsztacie amisza oraz jego zawody jak cieśla, dają również krwawe żniwo. Na drogach publicznych, amisz z lejcami w dłoniach bierze też w nie swoje życie. Dzieci chodzą codzień do szkoły wzdłuż tychże szos. Wiele technologii i zajęć amisza kryje niebezpieczeństwo, od wyżymarek po młockarnie. A przy tym chmara dzieciarni.

Mimo wszystko amisz nie idzie do lekarza z raną czy chorobą. Choć nie są zakazane ani nie uważane za niemoralne, amisze niepraktykują wszelkich form kontroli urodzin. Są przeciwni aborcji i uważają sztuczne zapłodnienie, genetykę, eugenikę i badania nad komórkami macierzystymi za niezgodne z ich wartościami i wierzeniami. Wskaźnik samobójstw u amiszy (5,5/100 tys.) w powiecie Lancaster był (1980) ponad dwa razy niższy niż średnia USA (12,5/100 tys.) i 3 razy niższy niż średnia populacji nie-religijnej.

Czy w życiu amisza bezpieczeństwo duchowe kompensuje ryzyko fizyczne? – pyta Erik Wesner z portalu Amish America. Jako przykład daje młodzież amiską, która próbuje hazardu alkoholu, dragów i zakazanych portali na necie… zdobywa prawo jazdy i jedzie wynajętym autem zbyt szybko… nurza się w pokusach wielkiego miasta niepomna zasad wszczepianych w wiejskim wychowaniu. Wbrew sączeniu zewn. kultury w obyczaje amiszy, ich społeczność daje osobników ugruntowanych moralnie, przestrzegającyh prawa, kierowanych latarnią chrześcijańską, nawet jeśli odejdą od amiszy.

Choroby genetyczne

Amisze mają tendencje do rzadkich chorób genetycznych, bo mało krzyżują się z in. grupami. Siss im blut (to jest we krwi) mówią o tym między sobą amisze w jęz. pensylwańskim. Z tegoż powodu występuje u amiszy niezwykły rozkład statystyczny grup krwi. Powszechny typ krwi w jednym siedlisku może być nieobecny w innym; wad genetycznych można uniknąć wybierając partnera z niepokrewnego siedliska, np. założyciele amiszy w powiecie Lancaster nie są spokrewnieni z założycielami w powiecie Perth w Ontario.

Dr Holmes Morton założył (1989) klinikę dla dzieci chorych gentycznie, wśród nich wiele amiskich i mennonickich. Grupy te mają w swych wspólnotach osoby z zespołem Ellis-van Crevelda (karłowatość), glutaric aciduria (defekt w metabolizmie, wywołujący nierównowagę chemiczną i upośledzenie umysłu), zespoł Crigler-Najjara i chorobę syropu klonowego (zaburzenie metabolizmu). Niektóre choroby są tak unikalne dla tych grup, że prawie niewystępują gdzie indziej (zespół Troyera). U amiszy można też spotkać częściej choroby występujące powszechnie: mukowiscydoza, zanik mięśni i głuchota. Choeroby zwiększają śmiertelność dziecki amiskich. Amisze biorą to za Gottes Wille (wola Boska); odrzucają stosowanie testów genetycznych przed ślubem oraz na płodzie w celu odkrycia choroby genetycznej. Klinika Dra Mortona opracowała skuteczną metodę leczenia śmiertelnej choroby syropu klonowego.

Małe grupy założycielskie wspólnot amiszy pochodzą ze stosunkowo niewielu rodzin, np. wszyscy oni w powiecie Lancaster – z kilkudziesięciu rodzin-imigrantów w XVIII w. Wszyscy amisze wywodzą się z 200 osób. Konwersje na wyznanie amiszy jest rzadkością. Amisze wchodzą w związki małżeńskie wyłącznie z amiszami. Dlatego ich baza genetyczna ma ograniczoną różnorodność, a recesywne charakterystyki genetyczne populacji założycielskiej wzmacniają się w następnych pokoleniach. Surowe jak dla nas zasady życia amiszy i ich język utrudniają osobom zewn. wejście do ich wspólnot i konwersję. Poza tym amisze z reguły skupiają religijną energię na własnych rodzinach i wspólnocie i nie mają czasu na przywracanie obcych. Związki między amiszami z różnych wspólnot byłyby rozwiązaniem, ale różnice w Ordnung stoją na przeszkodzie. Np. amisze z siedlisk w Ohio (Lancaster i Holmes) niezwykle rzadko łaczą się w małżeństwo mieszane.

Szereg instytucji własnych i obcych pomaga amiszom we wczesnej diagnozie i leczeniu chorób genetycznych. Aukcje dla dobra klinik jak ta Dra Mortona w Strasburgu (Lancaster) odbywają się co rok w kilku miejscach w in. stanach. Są poza tym instytuty medyczne (szpital dziecięcy w Akron, Ohio, akademia medyczna na stanowym u. nowojorskim), dokąd udają się na diagnozę i leczenie pacjenci amiscy i mennoniccy.

Badacze często korzystają z populacji amiszy w badaniach genetycznych, np. genu otyłości. Świadomi korzyści dla nich i społeczeństwa w ogóle, amisze chętnie biorą udział w tych badaniach, np. nad alzheimerem, parkinsonem i zwyrodnieniem plamki żółtej oka.

Amisze założyli sieć People’s Helpers (pomocnicy ludzi) opiekunów, którzy pomagają rodzinom w przypadkach problemów ze zdrowiem unysłowym i zalecają profesjonalnych doradców.

Relacja z letniego urlopu Grypy666

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 10:13

Relacja z urlopu Grypy666

Piotr Bein 30.9.2012

Foto Iwona. Grypa666 się byczy (czy grypi?) pod sędziwą lipą przy Wodospadach Niagary, ale na ustroniu zatłoczonego, wychuchanego parku po stronie canadyjskiej (po USraelskiej też park i zgiełk; do USA nie zaglądalim, bo niektórzy w grupie nie mieli paszportu — ach, gdzie te  przed-Chertoffskie czasy, gdy do Stanów wjeżdżało się na prawo jazdy…).

Wykończony przez ubota u MonitoraPolskiego, palce obite od klawiatury, odciski od siedzenia przy kompie,  głowa obolała od hasbary…  załapałem się na rajd grupowy przez Canadę: prawie 5 tygodni, 13 tys. km  Vancouver – Ontario i nazad.

Pędziliśmy czasem 1000 km/dobę, spanie i jedzenie jak popadło — różnie bywało, ale było fajnie. Widzieliśmy co nie miara… Opowiadać jest na rok bloga. Dziś tylko migawki…

Pogoda — jak w globalnym ocipieniu: deszcz tylko podczas zakupów w supermarkecie w porcie docelowym niegdysiejszej żeglugi po Wielkich Jeziorach, Thunder Bay (tzw. płn.-zach Ontario nad Jez. Superior). Pośród doniesień o klęsce suszy w USA, oślepiały odbitym słońcem przestworza urodzaju i wysuszonych łąk Prerii. Krajobraz nazywają tam sky-scape w odróżnieniu od landscape w reszcie Canady. Dla nas z dobrze podlewanego, wiecznie zielonego Kraju Lotosu (Kolumbia Brytyjska, tj. British Columbia, w skrócie BC), nawet okulary słoneczne nie pomagały już od  południa.

Geografia osadnictwa – Geograf w grupie wnioskuje: Canada to systemy liniowe półkowo-miseczkowe. Półki – płaskie wybrzeża rzek i jezior, z których rozchodziło się pierwsze osadnictwo, potem z kolei i dróg (w tej kolejności!). Miski – wąskie dolinki między górami, jedyne połacie przydatne do osadnictwa… często miasteczka ze stromymi ulicami, pozostawiając poziome płaszczyzny na uprawy i wypas (Creston, Castlegar, Nelson… wszystkie w BC). Z racji liniowości, trudno znaleźć spokojne, ciche miejsca do zamieszkania w Kanadzie. Większość terenów tzw. wiejskich (rozsądnej wielkości miasteczka otoczone farmami lub przyrodą) doznaje hałasu z szosy głównej (czasem jest to już autostrada), kolei… a jak nie to mamy tartak lub innego hałaśnika. W Ontario, miasteczka (nie wszystkie są urocze) zapraszają emerytów do zamieszkania (brak pracy). Prowincja Ontario (podobnie Quebec) jest ogromna. Jej powierzchnia jak 3 Polski, 13 mln ludzi, większość na rolniczo-przemysłowo-zurbanizowanym terenie ok. 1/10 prowincji, na południu. Ale… większość w zasięgu ewentualnych martwych stref (w przypadku stuxnięcia) wokół trzech  siłowni A, więcej z USA. Ontario ma drugą co do wielkości w świecie siłownię A = 8 reaktorów. Kusy kęsek dla stuxniętych…

Historia osadnictwa i etnografia — Etnograf w grupie wnioskuje: W pale się nie mieści, że zaledwie nieco ponad 100 lat temu pionierzy osadzani w dziczy przekształcali krajobraz, zamieniając lasy i chaszcze na pola i pastwiska. Każda próchniejąca farma, drzewo zasadzone przez pionierów to  historia, każda odmienna, ale ze wspólnym wątkiem — poszukiwanie lepszego życia. Pierwsze osadnictwo z Polski, II połowa XIX w. – obecne okolice Wilna (Ontario), Kaszubi. Pod Winnipeg, trafiliśmy na pamiątki po polskich osadnikach. O tych naszych Rodakach będzie specjalny odcinek. Z reguły byli kierowani na najtrudniejsze do pokonania tereny… Brytyjczycy (z Indii) byli elitami w miasteczkach i miastach (stąd mnóstwo pozostałości – obecne Kluby Lions i Rotary?), albo brali najlepsze połacie ziemii w Ontario. Obok Polaków itp. ciężko pracującej biedoty z Europy Wsch., mennonici odznaczyli się ogromnym wkładem w rozwój Canady. Kiedy widzisz piękne pola, czyste zagrody bez traktorów… tu żyją mennonici. Uważaj, kierowco, na ich charakterystyczne “dorożki” na poboczu szosy. O tych zadziwiających ludziach będzie osobny odcinek, Łajno na poboczu.

Główny motywator — wspaniały, ogromny kraj. Keremeos (BC) w 1-ym dniu rajdu; rozmowa z harleyowcami z Montrealu (Quebec) przy bazarze miejscowych brzoskwiń, nektarynek, jabłek, gruszek, pomidorów… Kochamy Kanadę, Jej piękno w odmiennym pięknie każdej z Jej prowincji.  Jak długo jechali do BC? 10 dni. Nasz naczelny nawigator (bez GPS!) patrzy w atlas drogowy: każda z zach. prowincji zajmuje jedną stronicę atlasu i wymaga ok. dnia jazdy w szerz; następnie Ontario, też na jedną stronę: Będziemy w Ottawie za 4 dni. Przejeżdżamy granicę Manitoba-Ontario. W Kenorze (najbardziej wysunięte na zachód miasto w Ontario na Szosie Trans-kanadyjskiej) nawigator koryguje: stronica Ontario jest w atlasie w innej skali — będziemy w Ontario za 4 dni, bez większych przystanków na zwiedzanie. Harleyowcy ze zwiedzaniem 10 dni, my 7-8 dni. Motocykliści musieli dobrze zasuwać…

Demotywator główny — Budynek Parlamentu w Ottawie w generalnym remoncie. Płoty budowlane ekskluzywne, ornamentowe, jak w rezydencji Premiera 10 minut jazdy stąd. Wśród sprzętu, ogromny  szambowóz, pompuje coś z budynku rurą średn. 20 cm. Hałas jak diabli, grupa nie może się zgodzić, co jest pompowane. Ale osiąga konsensus, że ottawski Parlament w zasadzie nieinny od w-szawskiego kneSSejmu.

Przyroda i dzikie życie –Nawłoć od 2 m wys. (BC) po karzełki na preriach, trojeść (ostoja motyla monarchy), dzikie trawy i pachnące zioła na preriach (w jęz. polskim nie ma dobrego opisu, Wiki pokazuje jakiś trawniczek!), lasy świerka podobnie jak w tajdze (góry w BC),  lasy mieszane i liściaste. Mnóstwo wodospadów, bystrz i slajdów.

Zwierzaki z bliskiej odległości — bizony (park narodowy trawisk prerii, Saskaczewan), węże z małymi, pelikany (Alberta), kozy górskie (tuż przy poboczu szosy, niepomne na ruch – Castlegar, BC), nieświszczuk (Saskaczewan), skunksy (smród), niedźwiedzie (kał na kilku kampingach i ścieżkach wędrownych), bernikla kanadyjska, rozmaite ptactwo wodne i lądowe, odgłosy kojotów w nocy (prerie).

  Powrót do domu — wygłodniałe Syjo i Juduś zeżarły wieprzowinę z lodówki jak i koszerne mięcho z zamrażarki, wylizały sadło z patelni i garków, rozgryzły puchy z rybą fukuszimską… na nic moja dieta Kwaśniewskiego, Andrzeju S. ;<)

O zgrozo! — Perry-mój-przyjaciel-Szkop (Peryskop, aka dr inż. mgr Maciej Pokora), podpłynął mnie ubotem, też wybyczywszy się przez lato. Na nic relaksacja i odpoczynek — jego też.

†††

Następne odcinki:

Mennonicka i łajno na poboczu – fascynująca mniejszość braci w Chrystusie

  • Związane
  1. “Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki
  2. Amisze – konni protestanci

Pierwsi polscy osadnicy w Kanadzie –  Kaszubi

Wydaj książkę a zajmie się tobą policja

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 08:12

Wydaj książkę a zajmie się tobą policja

Ashley Mote – 5.03.2013            opracowanie Ola Gordon

 

Nie, nic tu nie zmyślam. Pod koniec stycznia opublikowałem w formie ebooka wspomnienia “A Mote in Brussels’ Eye” [Mote w oku Brukseli, ang. 'mote' = pyłek, czyli Pyłek / Mote w oku Brukseli] opisujące 5 lat spędzonych przeze mnie w brukselskim wariatkowie.

Dzisiaj, 5 marca, na progu mojego domu pojawiło się 9 policjantów uzbrojonych w pozwolenie na dokonanie przeszukania.

Książka opisuje szczegóły wysiłków jakie podejmowałem w imieniu podatników z płd-wsch. Anglii by ujawnić niewłaściwe wykorzystywanie funduszy publicznych przez UE i pociągnąć ją do odpowiedzialności.

Taka niezwykle szybka reakcja Brukseli świadczy o tym, że Unia jest zła i przerażona. Książka musi im sprawiać kłopot. [. . .]

Książka tutaj: http://amoteinbrusselseye.blogspot.co.uk/

 

 

 

Mocne ukrywane dowody wyciśnięte z UE ujawniające:

- Zinstytucjonalizowaną na wielką skalę grabież pieniędzy brytyjskich podatników

- Niepodważalne dowody na endemiczną korupcję i oszustwa w UE

- Mówią o ‘różnorodności’, faktycznie jest to ‘regulacja i standardyzacja’

- Ogromne ukrywane sterty gotówki, podczas gdy UE żąda więcej

- Wielkie firmy lobbują UE by pozbyć się konkurencji

- Całkowite ignorowanie niekontrolowanej migracji przez wschodnie granice UE

- Nielegalne przejmowanie władzy i kontroli w państwach narodowych

- Rozmydlanie tożsamości narodowych poprzez masową migrację i import przestępczości

- 3.000 tajnych komisji nieustannie planujących ‘prawo’ UE

- UE finansuje lobbystów ‘domagających się’ nowych, już opracowywanych praw

- Odmowa ze strony Biura Oszustw Scotland Yardu zbadania niezbitych dowodów nielegalnych wpłat do Brukseli

- Urzędnicy UE umyślnie wprowadzają w błąd Izbę Lordów

- Miliony w nisko oprocentowanych pożyczkach dla BBC za uzyskanie poparcia redakcji

- Europejski Bank Centralny autoryzuje zalew nowymi banknotami 500 €, wykorzystywanymi głównie przez baronów narkotykowych w praniu pieniędzy

- Biurokrata z UE: “Nikt nie jest odpowiedzialny, każdy inny jest winny, i kogo to w ogóle obchodzi?”

 

Także: pełna historia zmowy UK / UE w wyrzuceniu Ashley Mote’a z Parlamentu Europejskiego. Fiasko to kosztowało brytyjskich podatników ponad milion funtów.

Ashley Mote mówi: “Bruksela nie była dla mnie żyłą złota. Była to polityka z pasją. Zabij albo daj się zabić, i to im się prawie udało”.

 

“Sun Tsu, chiński autor “Sztuki wojny” [The Art. of War] kazał wojownikom ‘obserwować wroga’. Ja tylko obserwowałem UE, wkopałem się niebezpiecznie głęboko. Byłem również znany jako partyzant w cytadeli. I to ich naprawdę przeraziło”.

Do nabycia za £5.98 (US$ 9.50)

Pierwsze recenzje:

“Pyłek / Mote w oku Brukseli” to mus. Również ważne źródło dla wszystkich przyszłych autorów i historyków opisujących próby zjednoczenia Europy na wzór Karola Wielkiego, Napoleona i Hitlera przed erą UE. Bardzo ciekawa i pouczająca, dobrze napisana.

Wnikliwa i pełna humoru. Nic dziwnego, że biurokraci go nienawidzili”.

 

Na podstawie Wikipedii: http://pl.wikipedia.org/wiki/Ashley_Mote:

Po ukończeniu szkoły średniej (City of London Freeman’s School) służył w armii brytyjskiej (1954–1956), po czym pracował m.in. jako dziennikarz. Od 1972 do 1990 prowadził własną firmę marketingową, następnie pracował jako publicysta, felietonista i komentator[1]. Opublikował kilka książek poświęconych polityce i krykietowi.

W wyborach europejskich w 2004 z ramienia Partii Niepodległości Zjednoczonego Królestwa (UKIP) uzyskał mandat posła do Parlamentu Europejskiego VI kadencji. W PE był deputowanym niezrzeszonym (z wyjątkiem okresu od stycznia do listopada 2007, gdy działał w istniejącej wówczas grupie politycznej pod nazwą Tożsamość, Tradycja i Suwerenność), zasiadał m.in. w Komisji Transportu i Turystyki oraz Komisji Spraw Konstytucyjnych[2].

Wkrótce po wyborze do PE przedstawiono mu zarzuty m.in. wyłudzenia kilkudziesięciu tysięcy funtów szterlingów od instytucji publicznych, do czego się nie przyznał. Władze UKIP wykluczyły go z szeregów partii. Proces karny przedłużał się z uwagi na kwestie proceduralne związane z immunitetem eurodeputowanego. Ostatecznie w 2007 Ashley Mote został uznany za winnego popełnienia szeregu zarzucanych mu czynów defraudacji i prawomocnie skazany na karę 9 miesięcy pozbawienia wolności[3]. Przy ogłoszeniu wyroku sędzia określił go mianem “prawdziwie nieuczciwego człowieka”[4]. Ashley Mote został też zobowiązany do zwrócenia około 67 tys. funtów szterlingów[5]. Po dziesięciu tygodniach osadzenia w zakładzie karnym zezwolono mu na odbycie pozostałej części w systemie dozoru elektronicznego.

Wojna o zdrowe mleko w USA

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 01:14

Wojna o zdrowe mleko w USA

fragment z Amisze – konni protestanci

Przez wieki piliśmy surowe mleko bez stygmatu zagrożenia. Uważane było za zdrowe. Mleko pasteuryzowane niszczy witaminę C, zabija bakterie chroniące organizm przed patogenami, a sprzyja namnażaniu szkodliwych. Pasteuryzacja czyni nierozpuszcalnym większość wapnia w mleku, przez co psują się zęby, powstają problemy układu nerwowego i krzywica. Związany z wapniem fosfor w mleku, jest wtedy znacznie trudniej dostępny mózgowi i kościom.

Go kurczzącej się populacji rolników produkujących surowe mleko dla publiki, nleżą farmerzy z kultu protestantów amiszy. Publiczna sprzedaż mleka surowego przysporzyła amiszom problemy w niektórych stanach. W kwietniu 2010 r. agenci federalni wtargnęli na farmę Dana Allgyera o 4:30 rano, gdy rodzina spała, a on przygotowywał się do dojenia krów. Ci sami zrobili obławę nań w lutym 2010 r., w obu przypadkach mówiąc, że przybyli na inspekcję. Zaczęli przesłuchiwać amisza twierdząc, że mają wiarygodne dowodym na jego udział w handlu między stanami surowym mlekiem. Allgyre oponował, że wg nakazu, najście można wykonać jedynie w rozsądnym czasie w normalnych godzinach biznesu, na co dostał odpowiedź: w rolnictwie jest to godz. 5-ta rano. Agenci pooglądali sprzęt i porobili zdjęcia. Następnego ranka przyszedł oficjalny list ekspresowy: działania prawne zostaną powzięte,  jeśli Allgyre niewykona działań korygujących.

Precedens prawny pogwałcenia handlu między stanami powstał (1942) w przypadku farmera, który hodowa za dużo pszenicy, jak na system kwot.  Wg wyroku sądu, nawet produkcja zboża na własny użytek i paszę może wpłynąć na handel między stanami. O dtego czasu, niemal wszystko można podciągnąć pod tenże paragraf w federalnej jurysdykcji. Pod tymże pretekstem rząd federalny nęka farmerów produkujących mleko surowe bezpośrednio dla publiki. Nancy Hogan Wilson skomentowała przypadek Allgyre: Mieszkam wśród amiszy w Lancaster City. Nie miałam pojęcia, że to robią. Gestapo rządowe trzeba zatrzymać.

Rzeczniczka federalnej agencji żywności i leków (FDA), Tamara N. Ward powiedziała: Wg FDA, surowego mleka nie można konsumować. Klienci Allgyera byli wzburzeni, np. Karin Edgett ze stolicy USA: Widzę to jako zmowę FDA z dużymi producentami mleka. Nie chcę, by za moje podatki FDA zamykali farmę, przeciw której nie było żadnych skarg. Produkuje dobre jedzenie i klienci są niezwykle zadowoleni. Wg Pete Kennedy, prezydenta fundacji obrony prawnej producentów mleka surowego do bezpośredniej sprzedaży publice, skryte obławy są częstsze: To niemal tak, jakby brali to mleko za szwindel. To ma miejsce w szeregu stanów ze strony federalnej.

Dwa lata od 1-go najścia FDA, Allgyer przegrał w sądzie i nie będzie już mógł posyłać mleka poza granice stanu. Farmer oficjalnie zamknął swą farmę Rainbow Acres. Przez 6 lat dostarczał z niej mleko i jaja klubowi konsumentów w stolicy USA i nikt nie umarł ani niezachorował. Po drugim najściu, Allgyer próbował zaspokoić żądania FDA, zmieniając system dystrybucji ze swej farmy w prywatne umowy z klientami o współwłasność krów., co wyjmowałoby produkcję spod jurysdykcji federalnej. Sędzia Lawrence F. Stengel zasądził jednak (3.2.2012), że Allgyer złamał prawo o handlu między stanami, mimo zmiany własności krów. Stengel orzekł przeciw swobodzie obywatelskiej, na korzyść FDA, które tym precedensem zdobyło jurysdykcję nad używaniem własności prywatnej. Setki rodzin, polegających na mleku, maśle, serze, jajach i in. żywności od Allgyera, zmuszone zostały do szukania nowych źródeł zdrowego jedzenia (aż FDA zamnknie i je). B. klient Allgyera powiedział Washington Times: W stanie Maryland, zmuszają podatnika do płacenia za aborcje, a broń Boże, byśmy pili mleko to samo, co nasi dziadkowie.

Ethan Huff z NaturalNews skomentował: Klimat prawny okrutnej nietolerancji dla surowego mleka, żywności produkowanej w domu i rozmaitch in. owoców pracy ludzkiej poza stukturą korporacyjną dziwnie przypomina klimat narzucony tubylcom, po przybyciu hiszpańskich conquistadorów na brzegi „Nowego Świata“. [...] zakazali  wysokoodżywczych miejscowych: komosy ryżowej i szarłatu, bo bojąc się zabobonów, zakazali wszystkim konsumpcji.

Komosa ryżowa i szarłat należą do najbardziej pożywnych i zbalansowanych odżywczo w świecie. Inkowie i in. plemiona stosowali je w obrzędach religijnych. Ciała prawodawcze tamtych czasów groziły surowymi karami (w tym śmierć) próbującym hodowli tych roślin. Tak właśnie FDA i wiele agencji federalnych i stanowych podchodzi do surowego mleka. Bez ustanku cytując przesądny nonsens, biurokraci nasyłają obławy i organizują pokazowe procesy producentów świeżego mleka. Dziś, konsument stoi w obliczu podobnych zagrożeń, co aborygeni Ameryki, z których wielu wyginęło w wyniku podobnych „praw“.

Huff: nowe kultury jak stare otwarcie oponują turanię rządu, hodując, uprawiając, konsumując i nawet sprzedając żywność wg swego wyboru. Właśnie to nieposłuszeństwo obywatelskie wraz z agresywną opozycją cywilnej tyranii znów przywróci wolność żywnościową wszystkim, tj. jeśli dość Amerykanów stanie w jej obronie.

Podobne przydarzyło się amiszowi w stanie Wisconsin. Z pomocą radcy prawnego, Vernon Hershberger broni swego prawa do sprzedaży surowego mleka w ramach umowy z klubem konsumentów o współudział w krowie. Jeśli przegra, grozi mu więzienie i wysoka grzywna. Konsumenci z klubu urządzili (marzec 2012) wiec pod sądem. Miał przemawiać farmer z Kanady, Michael Schmidt, który głodował przedtem, protestując w sprawie Hershbergera. W Kanadzie są podobne obławy.

Czy za prześladowaniami farmerów przez FDA stoi Monsanto? Portal BoycottMonsanto podaje przykładowo przypadek Michaela Taylora, z-cy komisarza FDA, by pokazać otwarte dla monsantowców drzwi do agencji federalnych  i wspólną wojnę przeciw drobnym mleczarzom: Pomógł Monsanto opracować prawne ramy atestacji przez FDA syntetycznego hormonu GMO  (rBGH)  i potem kierował jego zatwierdzeniem jako pracownik FDA w l. 1990-ych. Nakreślił drakońskie prawa FDA, które uczyniły nielegalnym prawidłowe oznaczanie mleka wolnego od rBGH przez farmerów i mleczarnie.

Taylor zdołał zmanipulować najwyższych przedstawicieli federalnych i stanowych do legislacji i prześladowań farm i mleczarni, oznaczających swe pasteuryzowane produkty prawidłowo. Niektórzy farmerzy wypadli z biznesu, przez Taylora. Hormon Monsanto powoduje zakażenie wymion krów, niszcząc zdrowie i skracając życie zwierzęcia. Mimo antbiotyków, ropa wchodzi w skład mleka produjowanego hormonem Monsanto. Przeciętny konsument nie wie, że ok. 40% krów mlecznych w USA dostaje BGH. Alternatywni farmerzy po latach walk sądowych osiągnęli cofnięcie praw Taylora w kilku stanach.

Taylor wszedł znów do FDA w nowej administracji Obamy, jako car bezpieczeństwa żywności. Podpowiada komisarz FDA w Białym Domu, Margaret Hamburg, wuypróbowanymi metodami, które zapewniają osiąganie celów Monsanto i unikają odpowiedzialności. Kariera Taylora w porześladowaniach farmerów mlecznych dała mu koneksje i techniki do kontynuacji walki ze wszystkim, co nie za GMO i BGH. FDA i czołowy diabelski lobbysta Monsanto współpracują, konrynuując wypieranie zdrowych produktów mleczarskich, w tym z farm jak Allgyera i Hershbergera.

08/03/2013

Amisze – konni protestanci

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 03:44

[Tekst jest pod zdjęciami]

Jeśli podziwiasz naszą wiarę, wzmocnij swoją. Jeśli podziwiasz naszą dedykację, pogłęb swoją. Jeśli podziwiasz nasz duch wspólnoty, zbuduj swój. Jeśli podziwiasz proste życie, uprość swoje. Jeśli podziwiasz głęboki charakter i trwałe wartości, żyj nimi. – Amisz cytowany w Small Farm Journal (lato 1993)

Od kilkuset odważnych na pokładzie żaglowca do Ameryki pod koniec XVII w. po te pareset tys. żyjących dziś w USA i Kanadzie, amisze zawsze utrzymywali wierzenia i styl życia wśród kultur, które na przemian wyśmiewały, szanowały, tolerowały czy podziwiały Ludzi Prostoty. Dziś nie muzułmanie tylko oni są najszybciej rosnącą grupą religijną w USA!

Czego moglibyśmy się od nich nauczyć? Czemu Polacy niezaproszą do siebie amiszów, zamiast oddawać po-pegeerowskie ziemie korporacjom pod GMO i przyjmować obcych nam? Amisze przynajmniej wierzą w Chrystusa… mówią i piszą po niemiecku… jeżdżą konno,  jak wielu jeszcze wieśniaków polskich. Zrobią z użyczonych im ziem Szwajcarię, zamiast tuskowej Irlandii.

Amish_plow Orka końmi.

amish quilts charles wysocki

Amiski quilt.

Bringinginthehay_amish  Zbiór siana.

amish sawmill business

Amiski tartak w Big Valley, Pensylwania.

amish produce branch co michigan

Wsamoobsługowym stoisku przydrogowym.

Amish_mules_plow  Zaprzęg mułów.

Amish Canning

Empty Amish Mason Jars

Amish Canning Lids

Amish Pickles

Canned Amish Fruit

Amish Canned FoodsAmish Basement Canning

Typowy zapas weków. Kupne suplementy na ostatnim zdjęciu.

michigan amish chair

Amisze-meblarze w Michigan robią jakościowe meble z dębu, orzecha, klonu, czereśni…

Bill_coleman_amish_gathering_2

Na nabożeństwo, co drugą niedzielę u innego członka zboru.

Thursdayswedding_randall_persing

Nabożeństwo… amisze w stodole czy in. dużym pomieszczeniu gospodarza aktualnego nabożenstwa, konie przy owsie i sianie, powozy zaparkowane. Kolor powozów odznacza zbór.

 

Plate of scrapple.jpg   Scrapple – etniczna potrawa amiszy.

amish schoolhouse Typowa, jednoizbowa szkółka amiszów w powiecie Ashland (Ohio), z zewn. wychodkiem.

amish school progressive

Niektóre szkoły amiszów są nowocześniejsze pod wzgl. projektu, wykorzystanej techniki i pragramu nauczania. Panel słoneczny na dachu. Siedlisko w powiecie Holmes, Ohio.
amish volleyball

Mecz amiskiej siatkówki. Powiat Lancaster, Pensylwania.

amish cornerball

Chłopcy grają w cornerball. Powiat Lancaster.

amish volleyball

Dziewczyny grają w siatkówkę.

amish women economics  Jaja i przetwory na sprzedaż — amiszki-gospodynie dokladają się do finansów rodziny.

amish homemade soap

Mydło produkcji amiszki ze swartzentruberów.

amish women field work Pomoc przy “męskiej” pracy w polu.

amish fishing  Amiska łódka wędkarska.

amish auctions Amiska aukcja quiltów.

amish pinecraft florida

amish travel coach Na wycieczki dalekobieżne, amisze jeżdżą autobusami.

amish mcdonalds

Okazjonalnie rodziny amiszy jedzą macdonaldsowo, a pracujący poza rolą (budowlańcy, sprzedawcy targowi….) często.

Clinic for special children Amish auction Lancaster PA

Benefit (20.9.2008) w klinice Dra Holmesa Mortona dla dzieci chorych genetycznie, w tym wiele amiskich i mennonickich. WsĻolnoty te nie mieszają się zbytnio z in. grupami, stąd u nich choroby genetyczne.

Cimg9513_2

Brązowy powóz oznacza amiszy wokół New Wilmington (Pensylwania)…

Cimg9340

…natomiat ich ubrania i drzwi wejściowe są w odcieniach niebieskiego.

Amish Doughnuts

Produkcja i sprzedaż doughnutów na stoisku piekarni amiskiej, market Reading Terminal, Filadelfia.

Cimg8636

Amiskie przetwory warzywne: ketchup, salsa i smarowidło na kanapki.

†††

Amisze – konni protestanci

Piotr Bein 10.3.2013, tekst ewolujący, zdjęcia też dodawane

Spis treści

Nieco historii
Zasady życia
Organizacja
Życie kościelne
Kobiety
Zaloty i małżeństwo
Rumspringa
Konne pojazdy i napęd w rolnictwie
Szkoła
Technika i praca
Zdrowie
Choroby genetyczne
Jedzenie i kuchnia
Inne obyczaje i styl życia
Ordnung a rząd
Wojna o zdrowe mleko w USA
Muzyka, śpiew i taniec
Rekreacja i sport
Wakacje
Odłamy amiszów
Nieco o językach i populacji
Materiały źródłowe

Jeśli podziwiasz naszą wiarę, wzmocnij swoją. Jeśli podziwiasz naszą dedykację, pogłęb swoją. Jeśli podziwiasz nasz duch wspólnoty, zbuduj swój. Jeśli podziwiasz proste życie, uprość swoje. Jeśli podziwiasz głęboki charakter i trwałe wartości, żyj nimi. – Amisz cytowany w Small Farm Journal (lato 1993)

Amisz zapytany o swój ręczny system dojenia: Jeśli wystarczył memu ojcu i dziadowi, to jest i dla mnie dobry, myślę. Błędem byłoby sądzić, że amisze niezmieniają tradycji. Każda nowa technika podlega u nich gruntownemu przemyśleniu, jak odbije się na ich cenionym stylu i celu życiu. Kierowani zbiorem reguł życiowych Ordnung, historią oralną  i pisaną oraz poradą pastorów, amisze mają tendencję niezmieniać rzeczy, miast pędzić do nowinek i niesprawdzonych teorii.

Od kilkuset odważnych na pokładzie żaglowca do Ameryki pod koniec XVII w, po te pareset tys. żyjących dziś w USA i Kanadzie, amisze zawsze utrzymywali wierzenia i styl życia wśród kultur, które na przemian wyśmiewały, szanowały, tolerowały czy podziwiały Ludzi Prostoty. Dziś nie muzułmanie tylko oni są na drodze do najszybciej rosnącej grupy religijnej w USA!

W Ontario przewodniki turystyczne naganiały nas do miejsc mennonitów: wieś St. Jacobs i pobliski ogromny targ, pokazy kultury i pojazdów konnych w wielu miastach i miasteczkach… Kupiliśmy to i owo, ale dołożyliśmy się do ciżby, korków, tłoku na parkingach. Ukradkiem robiliśmy zdjęcia, może zdarzył się wśród nich jakiś amisz, a ich nie wolno fotografować.

Amisze do pewnego stopnia nasiąkli otaczającą ich kulturą. Coraz więcej stosują silników spalinowych w gospodarstwie, a wodociąg, kanalizację, kuchenkę gazową i lodówkę – w domu. U niektórych można znaleźć materiały drukowane spoza ich wyznania. Mimo wszystko, nie grzebią swej kultury… może dlatego, że zmiany wprowadzają po gruntownej debacie.

Czego moglibyśmy się od nich nauczyć? Czemu Polacy niezaproszą do siebie amiszów, zamiast oddawć po-pegeerowskie ziemie korporacjom pod GMO i przyjmować obcych nam? Amisze przynajmniej wierzą w Chrystusa… mówią i piszą po niemiecku… jeżdżą konno, jak wielu jeszcze wieśniaków polskich. Zrobią z użyczonych im ziem Szwajcarię, zamiast tuskowej Irlandii.

Nieco historii

Ci chrześcijanie protestanccy wywodzą się ze Szwajcarii i płd. Niemiec. Dzielą się na 8 grup, przynależnych do 5 obrządków (starozakonni, nowozakonni, Andy Weavera, Beachy i Swartzentrubera), które mają oddzielne kościoły, praktykę religijną i sposób życia. Najliczniejsi są starozakonni, a najbardziej konserwatywni – swartzentruberzy. Amisze kultywują anabaptyzm, w tym koncepcje wolności osobistej (nieingerencja rządu i demokracji, rozdział kościół-państwo) i „kapłaństwo“ każdego wiernego. Jak pozostali mennonici, nieuznają chrztu dzieci, są pacyfistami, a w życiu codziennym cenią prostotę, skromność wspólnotę, rodzinę i odosobnienie od świata.

Szwajcarski biskup Bractwa Memmonickiego, Jacob Amman ze zwolennikami odłączyli się (1693) od Kościoła Mennonitów, chcąc przywrócić wczesne praktyki mennonickie banowania wiernych, którzy niestosują się do reguł wspólnoty. Za reformacji, prześladowania mennonitów wyparły wielu ocalałych z mordów religijnych, w góry Szwajcarii i płd. Niemiec nadreńskich. Tak zaczęła się tradycja rolnicza amiszów i ich nabożeństw w domach a nie kościołach.

Angielski kwakr, William Penn dostał (1681) ziemie, późniejszy stan Pensylwania. Zdecydował przeprowadzić eksperyment: kolonia religijnej tolerancji. tolerance. Przyjechali z Europy amisze, kwakrzy, mennonici, morawianie, schwenkfelderzy i in. niezadowoleni z podatków i czynszów, inflacji, wojen, obowiązku wojskowego i prześladowań religijnych. Pierwsi amisze-osadnicy pojawili się w 1720 r., a w 1749 r. mieli już zbór, po przybyciu biskupa Jacoba Hertzlera ze Szwajcarii. Fale imigracji amiszów przybywały z Europy do XIX w. Żyją na ogół we wspólnotach, w ponad 20 stanach USA i w Ontario. Ich populacja rośnie dzięki wielodzietności i pozostawaniu w kościele. Największe skupiska amiszów w USA są w powiatach Holmes (Ohio), LaGrange (Indiana) i Lancaster (Pensylwania). Ohio i Pensylwania są domem największej liczby amiszów. Próby ustalenia ich populacji okazują się trudne, m.in. dlatego, że szacuje się z przeciętnej wielkości zboru, nie wliczając dzieci (chrzczone dopiero w wieku 16-25 lat). W spisach ludności brak jest rubryki na charakterystykę amiszy, jak język. W USA mieszka pareset tys. amiszów, a w Ontario znacznie mniej.

Zasady życia

Amisze mają silne poczucie poświęcenia Bogu, rodzinie, kościołowi i wspólnocie. Wiara w Chrystusa motywuje amisza do prostoty życia i daje mu nadzieję zbawienia. Ich wiara zakorzeniona jest w dosłownej interpretacji Biblii i w zbiorze przekazywanych z pokolenia na pokolenie reguł życia, Ordnung, które podlegają przeglądom i są brane do serca przez amisza. Dla amisza wiara i życie są proste. Świat zewn. z komórkami i palmtopami gna do coraz większej konsumpcji, a amisz znajduje wolność umysłu i duszy w prostocie.

Amisze odrzucają Hochmut (pycha, arogancja, wyniosłość), a cenią Demut (pokorę) i  Gelassenheit (spokój, opanowanie, łagodność) w znaczeniu niechęci do bycia bezpośrednim, lansującym się czy asertywnym. Wola poddania się Woli Jezusa, wyrażona normami grupy, kontrastuje z indywidualizmem w społeczeństw zach. Orientacja anty-indywidualistyczna amiszy motywuje odrzucenie przez nich techik ułatwiających pracę, co uniezależniałoby ich od ogółu. Nowoczesne inowacje jak elektyczność, mogłyby zapalić ich do współzawodnictwa o dobra statusowe, a fotografie mogłyby kultywować próżność osobistą.

Dla wczesnych anabaptystów wolność osobista była równie cenna jak ugruntowanie w zborze. Amisz uważa, że wiara uzewnętrznia się w traktowaniu bliźniego, służbie jemu i odpowiedzialności za czyny. Jezus dał przykład, jak nieegoistycznie przedkładać drugiego nad sobą samym i nakazał miłować wroga i niestawiać oporu złej osobie – amisz wykonuje dokładnie to. Toteż podczas Reformacji, wielu anabaptystów poszło na śmierć, modląc się za swych morderców. Pacyfizm przyniósł in. dosłowne interpretacje Słowa, np. ostrzeżenie, by nie przysięgać. Wg amiszów, Kościół powstał, by świadczyć Chrystusa, lecz wyznawcy muszą oddzielić się od świata, fizycznie i społecznie, m.in. żeby uniknąć ‚zanieczyszczenia“ (być może skutek intensywnych prześladowań).

Dedykacja rodzinie kieruje decyzjami, gdzie osiedlić się i jaki zawód wykonuwać. Więlszość życia amisza skupia się na dużej jego/jej rodzine. Poza rodziną mają zbór i siedlisko. Choć nie mieszkają w zamkniętych społecznościach, to mieszkają niedaleko siebie, by przynależeć do zboru, korzystać z pomocy sąsiedzkiej i dawać ją. Biznesy usług wspierających amiski styl życia (produkcja powozów, kowale, sprzedaż nieelektrycznych AGD…) potrzebują skupiska kliemteli w promieniu jazfy powozem. W siedliskach silnie zaludnionych, mogą one prosperować, dając amiszom usługi i produkty niezbędne w utrzymaniu ich sposobu życiu.

Dedykacja amisza swej wierze anabaptystycznej i kościołowi obejmuje poddanie się zasadom Biblii, porządkowi Ordning i decyzjom wybranuch na liderów zboru – pastorów i biuskupa. Wszyscy członkowie zboru poczuwają się do obowiązku upomnienia każdego innego, który może odchodzić od norm zboru. Napomnienie wychodzi z wielką pokorą i w duchu miłości bliźniego. Powrarzającą się rebelię członka niechcącego podporząskować się, może spotkać ekskommunikacja ze zboru lub Bann (zbanowanie, wyobcowanie towarzyskie i biznesowe), w nadziei skłonienia grzesznika do pokuty i powrotu do zboru.

Amisze szanują i przestrzegają prawo. Są posłuszni zarządzeniom federalnym, stanowym i lokalnym, jeśli te niekłócą się z ich interpretacją przykazań Boga. Amisze niepoddają się, a tym bardziej niepozwalają kierować się światu zewn. i jego opiniom, w tym rządowi, tylko wypełniają zasady biblijne i porządek kościelny.

Styl życia amiszy to nie osobliwy zwyczaj. Ich religia bazuje na osobistej wierze w Boga. Wyznawcy swym życiem i praktykami mają utrzymać właściwą relację z Bogiem, żyć w sposób Jemu miły, dawać dobry przykład, rozwijać się w czystości moralnej i pokorze, by w końcu zasłużyć na wieczność. W realizacji tych celów, ważna dla amisza jest separacja od wpływów świata zewn.  Choć nie jest to izolacja fizyczna, amiski ubiór i środek transportu pokazują światu zewn. umysłowe i duchowe granice ich interakcji z nie-amiskimi sąsiadami.

Amisz ma żyć wolny od bagażu materialnego. Prosty ubiór wyraża symbolicznie życie niezagracone rzeczami czy pogonią za najnowszą nowinką, modą czy rozrywką. Amiscy rodzice mają więcej czasu na rodzinę, bo świadomie wybrali wolniejsze tempo życia. Powóz konny nie wozi ich, pędząc by zdążyć od zajęcia do atrakcji. Amisze żyją skromnie w granicach swych możliwości, są zadowoleni z tego, co mają, a największym ich szczęściem są rodzina, przyjaciele i praca. Nadmiar udogodnień uważają za  niebezpieczny, odwodzący od służby Bogu i kuszący do przyziemnych przyjemności i próżności.

Organizacja

Społeczność amiszów jest zorganizowana wg rejonu, przynależności i siedliska.

Amisze organizują się duchowo w zwarte rejony kościelne (zbory) ok. 30 rodzin, z własnym duchowym przywództwem, zwykle z własną nazwą geograficzną (w Iowa, Mississippi i Kentucky). Członkowie zboru przestrzegają wspólnego Ordnung, który przeglądają parę razy na rok, modtfikując, jeśli zajdzie potrzeba. .

Co najmniej 3 rodziny czy np. 75 osób stanowi zbór na mniej zaludnionych siedliskach. Często granica rejonów przebiega środkiem drogi. Amisz jedzie więc w niedzielę swym powozem konnym na nabożeństwo w prywatnyn domu gdzieindziej niż jego sąsiad po drugiej stronie drogi, a za przyjaciół ma inną grupę rodzin. Rejony w płn. Indianie i w Arthur, Illinois, mają kształt prostokąta, przy tamtejszym układzie dróg „w kratkę“. W powiecie Holmes w Ohio, granice zborów wiją się wzdłuż krętych dróg w pagórkowatym terenie.

Zbory starozakonnych w Holmes są rozproszone, może dlatego że oni żyją wśród ponad 200 innych zborów, a muszą trzymać się razem. W niektorych rejonach wierni mieszkają w odległościach 10 km lub więcej, tj. 1,5 godz. powozem. Natomiast w centralnie położonym rejonie takiego Lagrange w Indianie, rodziny żyją na siatce gospodarstw 800 m na 1600 m i chodzą na nabożeństwo na piechotę.

Przynależność określa poddanie podobnym regułom stylu życia i prowadzenia się, zawartym w zbiorze Ordnung (porządek). Członkowie o wspólnym Ordnung mogą mieszkać  miejscach rozproszonych geograficznie. Przynależność amisza można określić np. po kolorze jego powozu. Amisze tej samej przynależności, czy porządku, żyją we wzajemnej wspólnocie, która akceptuje określony poziomu techniki i norm obyczajowych. Amisze z różnych wspólnot z reguły nieuczestniczą formalnie we wspólnych nabożeństwach i niewymieniają się pastorami. Przynależności mogą być dość konserwatywne w zapatrywaniach na porządek (Nebraska) albo zbyt postępowe (nowozakonni).

Czasem jednak amisze o różnych przynależnościach mogą żyć we wspólnocie, mimo że różnią się co do używanej techniki, np. weaverowcy w Holmes i amisze w Lancaster.

Siedlisko to region geograficzny, gdzie żyją amisze, być może o różnych przynależnościach. W powiecie Arthur wszyscy amisze są jednej przynależności, a np. w Holmes żyją nowozakonni, starozakonni, swartzentruberzy i inni. W siedlisku może być jeden zbór albo dziesiątki.

Życie kościelne

Zbór ma typowo 2-3 pastorów, djakona i biskupa, w niektorych siedliskach dzielonego z in. zborem. Pastorowie i biskup wygłaszają kazania niedzielne. Biskup pełni też funkcję głowy zboru i ostatecznego autorytetu. Djakon najczęściej dba o dyscyplinę i jest swego rodzaju pośrednikiem. Może np. pomóc zalatwić sprawy majątkowe łączących się małżeństwem rodzin. Albo wpaść upomnieć wiernego, by skończył z nartami wodnymi czy co tam łamie zasady życia i zachowania się amiszów. W tym sensie może być prawą ręką biskupa, zanim ten musiałby interweniować.

Kiedy zbór urośnie zbyt duży, dzieli się. Typowy zbór obejmuje 25-35 rodzin; przy 40   zaczyna myśleć o podziale. Niektóre rejony mają ogromne zbory, np. w Allen  w Indianie, niemal 1/3 liczy 40 i więcej rodzin. Rekord pobił (2006) rejon z 59 rodzinami pod jednym biskupem – gotów do podziału. Po podziale, potrzeba nowych pastorów i biskupa, co może potrwać kilka lat. W międzyczasie dotychczasowy biskup opiekuje się nowym zborem.

Kandydatów na pastorów nominuje zbór spośród swych członków, po czym kandydaci ciągną losy. U amiszów pastor nie ma zapłaty ani przygotowania do kapłaństwa; każdy mężczyzna musi być przygotowany na pasterstwo – odpowiedzialność do rozpatrzenia przed chrztem. Wyborowi na pastora często towarzyszą wysokie emocje – tak a faktu wybrania na posłaństwo Słowa jak i wobec wielkiej odpowiedzialności duchowej przed zborem. Wybrani cieszą się zatem poważaniem zboru, którego członkowie często mówią z iskrą i radością o swych przywódcach duchowych. Czasem dochodzi do zadr, gdy wierny niezgadza się z pastorem czy biskupem. Biskupów wybiera się spośród pastprów, podobną procedurą nominacji i losowania.

Pastor przygotowuje się do nedzielnego nabożeństwa w przeddzień. Musi wpasować to w życie rodzinne i swą świecką pracę. Kaznodziejstwo ma różne style – jedni używają powtórzeń, inni emocji. Odnoszą się w kazaniu do życia codziennego amisza jak i Biblii , zwłaszcza Nowego Testamentu. Podobnie jak w prawosławiu, czytanie jest wyłącznie z NT. Nabożeństwo obejmuje: hymny, 2 modlitwy, czytanie NT, krótkie kazanie wstępne i kazanie główne. Po kazaniach, inni pasotrzy dodają komentarz lub sprostowanie, czyniąc nabożeństwo wysiłkiem wspólnym, z rotacją kaznodzieji.

Nabożeństwa mają miejsce w domach, co drugą niedzielę, co umożliwia udział w nabożenstwie w sąsiednich zborach lub odwiedziny przyjaciół we własnym zborze.

Wierni śpiewają hymny powoli, zwykle z kancjonału Ausbund (1564), jednego z najstarszych protestanckich. Nabożeństwo często trwa 4 godz. lub dłużej.

Członkowie rejonu kościelnego zwykle zgadzają się co do podstawowych zasad życia religijnego i dyscypliny, lecz w dużych siedliskach występuje różnorodność, a nawet przynależność rodziny do więcej niż jednego zboru.

Komunia odbywa się 2 razy w roku: na wiosnę i jesienią, poprzedzona zebraniem, na którym uczestnicy wyjaśniają istniejące spory i omawiają sprawy prawidłowego sposobu życia i prowadzenia się. Amisze obchodzą Boże Narodzenie i Post 11.X. W niedzielę niewolno pracować, za wyjątkiem konieczności, np. karmienie zwierząt. Nie ma wyjątków dla biznesów; mleczarnie muszą zatem odbierać mleko pd amiszów późną sobotą i potem zaraz po północy w poniedziałek.

Zmienność miejsca nabożeństw i związana ilość siedzeń urodziły przewoźne ławy ze składanymi nogami. Duży kryty wóz (2 konie pociągowe) dostarcza je przed nabożeństwem i zabiera po. Do wozu ładuje się też książki do nabożeństwa dla całego zboru. Rejony mają swoje wozy i ławy, albo wypożyczają z sąsiednich zborów. Toteż ławy i kancjonały oznakowane są nazwą zboru, podobnie jak naczynia, kapelusze i odzież amiszów inicjałami właścicieli, by nie „pożyczać“ czyichś rzeczy, zwykle b. podobnych do swoich.

Na miejscu rozładowuje się wóz i rozkłada ławy w dużym pomieszczeniu gospodarza nabożeństwa (piwnica, warsztat, stodoła). Ławy dla mężczyzn stoją narzeciw ław dla niewiast. Po bogusłużeniu, dzięki wymyślnej konstrukcji, ławy przekształcają się w stoły, oszczędzając wagę i przestrzeń w przewozach.

Kobiety

Mimo pozorów, amiszka cieszy się w swej społeczności wielkim poważaniem. Odgrywa ogromną rolę w rodzinie, a zatem i w społeczności amiskiej, gdzie role są podzielone wg przykazań Biblii, co może razić niektórych obserwatorów z in. kultur. Amiszki są: matkami, gospodyniami, źródłem dochodu rodziny, głosującymi członkami zboru, partnerami w biznesie, przykładem dla innych do naśladowania i wymierzającymi kary dzieciom.

Dom rodzinny jest centrum życia amiszy, więc rola matki-gospodyni jest ważna i cenna. Są menadżerkami rodziny jaki stosunków sąsiedzkich. Ponadto pomagają mężowi-ojcu w typowo męskich czynnościach, np. na roli. Jej domeną jest ogród przydomowy. Role płci  amiszy utwierdziły się w miarę przechodzenia z rolnictwa do biznesu i pracy najemnej. Z coraz dłuższym pobytem mężczyzn tych grup zatrudnieniowych poza domem, na kobietę spada większa odpowiedzialność za rolę gospodyni domu, m.in.karanie dzieci (u amiszy jest kara cielesna w domu i szkole).

W modelu rolniczej rodziny amiskiej, ona pomaga w pracy na roli i w obejściu, wykonując nawet „męskie“ zadania obok zajmowania się rodziną i domem. Nieobecność „głowy domu“ powoduje, że częściej niż w przeszłości wymierza dzieciom kary.

Amiszki mają prawo głosować na spotkaniach członków zboru i nominować kandydatów na pastorów – przywódców społeczności. Ale nie mogą być pastorem ani biskupem.

Publicznie amiszka pokazuje podległość „głowie“, ale mężczyzna typowo radzi się kobiety w ważnych sprawach rodzinnych jak i biznesowych. W domu, pani domu ma wielki wpływ i on ulega często jej życzeniom, zwłaszcza ws. rodzinnych. W praktyce ona decyduje też w biznesie męża i w decyzjach jak przeprowadzka. Pewna amiszka powiedziała: Mężczyzna może być głową rodziny, lecz kobieta często jest szyją.

Niezamężne amiszki pracują jako kelnerki, nauczycielki i pomoc domowa. Po ślubie mają zajmować się własnym domem i dziećmi. W ostanich latach role tradycyjne zaczynają się zmieniać. Niektóre amiszki prowadzą własny biznes Amish, zatrudniając męża. Na papierze może być inaczej, np. wspólna własność. Biznesy amiszek: produkcja quiltów, sprzedaż stoiskowa na targu, mały sklep. Amiszki częściej otwierają własny biznes po odchowaniu dzieci niż przed. Niektóre niezamężne pracują nawet w zawodach „męskich“, np. wszelkiego rodzaju wytwórnie.

Mimo to, najczęściej od amiszki oczekuje się wkładu do rodziy i domu. Jej praca i doświadczenie odgywają dużą rolę w rozdzinnych finansach, od produkcji żywnoąści z ogrodu, którym się opiekuje, po drugorzędne role w biznesie (np. księgowość). Amiszki-gospodynie dokładają się do finansów rodziny, sprzedając swe produkty z ogrodu (świeże owoce i warzywa, przetwory) i gospodarstwa (jaja, kury…). Zwykle widać to po przydrożnej tablicy przy wjeżdzie na farmę.

Amiszki są zadowolone ze swego życia. Wyczerpujące badania amiszek w Ohio przez Hursta i McConnella wykazały: Kobiety te na ogół wyrażają głębokie zadowolenie z ze swej roli. Wszystkie mocno wierzą, że mężczyźnie i kobiecie dane śa odmienne role  w życiu, przeważnie z powodu postrzeganych różnic między płciami.  Oczywiście niektóre amiszki muszą strać się bardziej niż inne, by znaleźć szczęście  w tradycyjnej roli. Wyjątkowo, niektóre opuszczają wyznanie, nie znalazłszy zaspokojenia właściwego sposobu zaspokojenia swych pragnień.

Amiszki mają silne poczucie tożsamości, cieszą się wielkim poważaniem w amiskiej społeczności i znajdują satysfakcję ze swej pożytecznej roli. Szczycą się swym zadbanym ogrodem, dobrze wychowanymi dziećmi, komplementami o ich domu i jedzeniu i rękodziele podziwianym przez obcych.

Feministki oczywiście mają problem z tradycyjną rolą amiszki. To nie ma znaczenie, kiedy amiszki osiągają stopień zadowolenia ze swej roli i życia wciąż nieosiągalny dla feministek – piszą Marc Olshan i Kimberly Schmidt w pracy na ten temat.

Ciąża amiszki, w przeciwieństwie do naszej kultury, nie wudaje się zewn. obserwatorowi  oczywistą radością i oczekiwaniem. Czyelniczka portalu Amish America: ciąża jest tematem-tabu w kulturze amiskiej […] U moich b. bliskich przyjaciół, amiszka jest w ok. ósmym mies. ciąży, a dopiero dziś jej mąż przyznał to, bo potrzebuje podwózki moim autem do położnej. Jej szwagierka wyjaśniła mi ubr., że o ciąży niemówi się u amiszy, zwłaszcza w obecności dzieci. Amisze radośnie witają nowe dziecko jako bezcenny podarunek od Boga i jako taki prawdopodobnie oczekują na nie z pokorą bez rozgłosu. Wg amiskiej gazety Budget, pojęcia „w ciąży“ nie stosuje się w listach; bardziej na miejscu jest „oczekuje dziecka“. Szczególnie wśród starozakonnych i swartzentruberów wydaje się ta forma być związana z troską o skromność i prywatność.

Wiele amiszek lubi chodzić boso. Amiska kucharka, Lovina Eicher wyjaśnia dlaczego:

Dzieci niemogą doczekąć się latania boso na dworze. Przyłapałam kilkoro na tym. Ziemia nie jest jeszcze dość ciepła, może będzie po ostatnim mrozie sezonu. [...] Sama lubię chodzić boso i wypatruję cieplejszej pogody. W dzieciństwie biegaliśmy boso po żwirowej drodze. Wiosną nasze stopy były delikatne, lecz po kilku tygodniach twardniały. Pamiętam zawsze chodziłam doić krowy na bosaka. Kiedyś krowa nastąpiła mi mocno na Stopp, raniąc mnie poważnie. Potem zawsze nosiłam buty w oborze.

Chodzenie boso masuje zakończenia nerwowe w stopach – ważny czynnik dobrego zdrowia, zaniedbany w nowoczesnym społeczeństwie.

Zaloty i małżeństwo

Z pomocą modlitwy, zaloty odbywają się pod hasłem Znajdź kogoś wyznaczonego przez Boga na zawsze. Zaloty różnią się wśród amiszów, np. Ordnung nowozakonnych zabrania alkoholu i papierosów na randkach, jak i nieseksualnego leżenia razem. Wpływ świata zewn. zmienia stare obyczaje, np. 20 lat temu randki zaczynały małolaty, teraz – dwudziestoparolatki. Ona jest typowo rok młodsza od niego. Młodzi spotykają się na na ślubach znajomych i przyjaciół, także na śpiewach hymnów w niedzielę wieczorem, siatkówce i in. imprezach wyłącznie dla nich. Upatrzywszy „wyznaczonego“, przemyślają decyzję, często radząc się rodziców. Randek dla zabicia czasu czy rozrywki odradza się. Randka jest wstępem do potencjalnie poważnego związku. Jeśli młodzi nie pasują do siebie, idą szukać kogo innego.

W naszej młodości nieśmiali wyrażali swe uczucia na kartce i podsuwali ulubionej osobie, ukradkiem lub przez zaufanego przyjaciela. Tak właśnie robią amisze – śmiali i nieśmiali, ale tylko samcy, bo amiszce niewypada, skoro on ma być głową rodziny, jak napisano w Biblii. Na ogół młodzi amisze obojga płci, zwłaszcza one, są nieśmiali w stosunku do płci przeciwnej, wykazując szacunek, respekt i powściągliwość. Po długich przemyśleniach i modlitwach, za zgodą obojga zaczynają się randki – mniej na zewnątrz domu rodzinnego niż w nim. Młodzieniec odwiedza dom wybranej, idą na spacer, grają w piłkę czy rozmawiają z jej rodziną. Kiedyś randki amiszów odbywały się po kryjomu. On odwiedzał ją późnym wieczorem w domu, udając, że nie chodzi o nią… ale niedługo.

Dziś, spędziwszy niedzielne popołudnia razem, sami czy otoczeni jej rodziną, młodzi zaczynają oficjalne spotkania wieczorne po kościelnych śpiewach młodzieży. Siedzą przy stole nad Biblią, modlą się razem, rozmawiają. Późnym wieczorem on wraca do domu ok. godz. 23-ej do północy. Amisze dorośli odradzają młodym publicznego okazywania wzajemnej atrakcji i „trzymania rąk“ przy sobie. Mimo nakazów wspólnoty, niektóre rodziny mogą być bardziej na to przyzwalające. Młodzi typowo „chodzą ze sobą“ rok lub najwyżej dwa, zanim zaczną mówić o ślubie. W tej sytuacji oświadczyny są zbędne. Para skupia się na dacie ślubu.

Jak jego nie-amiski rówieśnik robi z autem, młody amisz ozdabia swój powóz zewnątrz i wewnątrz, choć skromniej… może być i system stereo. Chłopiec w rodzinie amiszów dostaje powóz w wieku 16 lat. Pierwsza randka odbywa się w jego powozie, w powrocie z niedzielnego śpiewania. Niektóre Ordnung wymagają jazdy młodzieży w otwartych powozach…

Amiszom niewolno wchodzić w związki małżeńskie poza wspólnotą. Para bierze ślub w domu w listopadzie lub wczesnym grudniu, po zakończeniu żniw, w najmniej zajęte pracą: wtorki i czwartki. Rozwody są zakazane, a separacja rzadkością. Małżeństwa są monogamiczne i na ogół patriarchalne. Przeciętna rodzina amiszów ma 7-8 dzieci.

Kontracepcja jest im zabroniona. Mają niską śmiertelność noworodków. Liczba ich podwaja się co 20 lat; są wśród najszybciej rozmnażających się grup na świecie. Ale wzrost ten pociągnął za sobą zwyżki cen ziemi i jej brak, czemu zaradzają mniejszymi gospodarstwami, produkcją mleka z większych stad, specjalizacją w tucznikach i żywności ekologicznej. Migrują też na nowe tereny.

Amisze nie noszą obrączek ślubnych, bo biżuterię postrzegają jako przyciąganie uwagi do ciała i przyczynę pychy. Na ślubie biskup kładzie ręce na uściściśniętych dłoniach młodej pary, błogosławiąc ją. Nic jednak nie noszą na pamiątkę tego. Bez obrączek traktują swój związek dozgonnie. W wielu wspólnotach, on zaczyna hodować brodę, a jej sukienka i modlitewne nakrycie głowy zmieniają się. Jak u nas, młodzi dostają prezenty ślubne, np. donicę na ganek lub ławki.

Rozwody są niezwykle rzadkie u amiszy (pod gtoźbą ekskomunikacji), ale para może się odseparować; w dużym siedlisku Holmes w Ohio może być ich 5-10. Ponowny ślub po śmierci partnera jest dopuszczalny, nawet w podeszłym wieku, by nie żyć samotnie. Wdowy podejmują się pracy zarobkowej lub otrzymują zapomogę od zboru czy rodziny. Wdowców jest mniej, bo męzczyźni umierają wcześniej niż amiszki, a owdowiali szybciej wchodzą ponownie w związek. Nieraz mają staroświecki kontakt z nową partnerką: piszą listy, nawet nie widując się.

Pogrzeby odbywają się w domu bez eulogii, kwiatów czy innych dekoracji. Trumna jest prosta, bez ozdób. Zmarłą chowa się w jej sukni ślubnej. Na grobie stawia się prosty nagrobek – za życia ani po śmierci nie wywyższa się nikogo.

Rumspringa

Młodzież amiszy spotyka się w okresie zwanym Rumspringa (okres zwiększonej aktywności towarzyskiej, od wieku ok. 16 lat do ślubu). Jeśli amisz zakocha się w nie-amiszu, to amisz musi odejść od swego wyznania, albo, co jest trudniejsza, nie-amisz musi przyjąć wyznanie partnera. Sama miłość niewystarczy jednak, bo może zaciemnić prawdziwe powody zostania amiszem. Fascynacja prostym życiem amiszów też niewystarczy. Bowiem w centrum tak życia jak wiary amisza jest Chrystus. Konie, powozy i lampy naftowe spowszechnieją bez podstawy w wierze.

Imprezy Rumspringa obejmują duży wahlarz – od „powolnych“  powściągliwych pod nadzorem rodziców, po mniej konserwatywne ‚szybkie’, nawet przekraczające reguły. Spotkania zwykle są w niedzielę: ‚szybkie“ np. prywatki, a „powolne“ śpiewanie czy siatkówka. Jednak na przekór malowaniu w prasie, książkach i filmach, młodzi amisze na ogół niepartycypują w dzikich imprezach z dragami i seksem (ale zdarzają się).  Niektórzy chłopcy w tym okresie zdobywają prawo jazdy i auto, parkując przy domu rodziców. Nawet ci nie przenoszą się do miasta, tylko zostają z rodzicami.

Nakrycie 2 młodych amiszy-handlarzy kokainą w powiecie Lancaster (1998) medialnie zniesławiło Rumspringa jako hipokrytyczny, hedonistyczny okres w życiu amisza. Społeczność amiszy była oburzona faktem dragów wśród nich. Odpowiedziała nauczaniem o ich szkodliwości i większym udziałem w imprezach młodzieży, kładąc nacisk na „powolne“ zajęcia.

Rodzice-amisze nie skłaniają swych dzieci do opuszczenia domu i eksperymentów z grzechem, ani nie zabraniają. Ma to być wolny wybór przed decyzją chrztu na amisza. Rodzice potępiają grzeszne zachowanie swych młodych, lecz niekoniecznie starają się od niego odwieść. Rumspringa ma być okresem wchodzenia w bardziej od dzieciństwa formalny świat dorosłych i znalezienia partnera na całe życie. Eksperymentowani eniektorych młodych amiszów kończy się z chrztem, a najpóźniej ze ślubem. Po chrzcie młody amisz może brać udział w zajęciach swej paczki rowieśników, ale głównie po to, by znaleźć partnerkę. Młodzi mężczyźni decydują się na chrzest zwykle w wieku 18-22 lat, dziewczęta nieco wcześniej, Więzi koleżeńskie i przyjaźnie z Rumspringa mogą trwać całe życie.

Konne pojazdy i napęd w rolnictwie

W Ameryce chorej na auto, amisze nie posiadają ani nie prowadzą samochodów ani traktorów. Ich koń nie jest mechaniczny, pijący ropę i smrodzący spalinami, tylko na siano i owies, z darmową produkcją nawozu. Ich decyzja jest racjonalna i świadoma. Transport konny zwalnia tempo życia – powóz to hamulec w wyścigu szczurów konsumpcyjnych. Zachowuje rodzinę i społeczność – auto może je zniszczyć i pofragmentować. Powóz oddziela od świata doczesnego – przeciwieństwo samochodu. Identyfikuje amisza, dosłownie i symbolicznie, jak prosty ubiór i język pensylwański; wygląd powozu może oznaczać przynależność amisza; bez symboli trudniej zachować tożsamość i tradycję. Koń produkuje użyteczny nawóz – traktor niszczy glebę.

Amisz nierezygnuje z auta i traktora dla samobiczowania: jak inne technologie, koń mechaniczny nie jest dobry dla rodziny, wspólnoty ani kościoła. Amisz interpretuje chrześcijaństwo żyjąc zasadami Chrystusa we wspólnocie.

Dostępność odległych miejsc i miast samochodem, to wrota otwarte amiszowi do grzechu i pokusy. Wolność poruszania się postrzega bardziej jako zagrożenie niż błogosławieństwo i wolność. Powóz konny „ogranicza“ mu mobilność i wolność do promienia 30 km, ale we własnej społeczności. .

Dla amisza auta nie jest niemoralne. Niektórzy traktują autostop czy branie taksówki przez amisza za hipokryzję. Tymczasem jest on praktyczny w osiągnięciu celu w wybranym przypadku.

Niektórzy biznesmani-amisze polegają na aucie pracownika, nie-amisza. Amisze są też pasażerami samochodów w podróżach do krewnych w in. stanach, po duże zakupy czy w drodze do szpitala. Niektóre amiszki wynajmują busiki z kierowcą na grupowe zakupy. Wymaga to zaplanowania i pieniędzy, więc amisz redukuje pasażerstwo w samochodach do minimum.

Niektóre grupy są surowsze w zasadach transportu, np. swartzentruberzy korzystają z auta tylko w nagłych przypadkach, co zachęca ich do korzystania z transportu publicznego do odległych miejsc. Ich biznesy są tym ograniczone, np. cieśle pracują w promieniu jazdy powozem.

Choć różnią się kolorem i konstrukcją, powozy amiszów są wszystkie proste, bez ozdób i ciągnięte koniem. Jak flaga narodowa czy dres sportowca, utożsamia grupową przynależność amisza. Nie jest li tylko hamulcem tempa życia, lecz symbolicznym przypomnieniem amiszowi, by był w świecie ale nie z tego świata.

Pojazdy konne amiszów powodują wypadki drogowe, ale czy nie winić nieostrożności i brawury kierowców, którzy niezwalniają, by dać drogę powolniejszym i niewystraszyć koni? Koń i pieszy był przed samochodem, rower też… a zostali zepchnięci na skraj lub pobocze, muszą znosić arogancję pędzących kierowców, narażeni na śmierć i kalectwo w pojedynku nie do wygrania.

Transport konny amiszów jest jak kompostowanie, recykling i bicykling, oszczędna konsumpcja zasobów i eko-jedzenie – dobre dla amisza, rodziny, wspólnoty i świata! Nie potrzebuje wojen o ropę… nie zanieczyszcza powietrza, nie hałasuje pędząc komuś przed domem, nie odgradza sąsiedztw niezmotoryzowanym i zwierzętom…

Powozy zamknięte mają 4 koła. Kiedyś z drewna, pudła proste czy ze skosami są teraz robione z reguły z włókna szklanego. Otwarte są tylko powozy amiszy pochodzenia szwajcarskiego – z kocem i parasolem.. albo z małym pudłem na dzieci! Z myślą o napędzie, montuje się czasem z tyłu kontener na owies. Zamknięte powozy mogą mieć przednią szybę lub być otwarte z przodu. Dwie ławy lub jedna, drzwi boczne lub tylne, suwane, rolowane, a nawet firanki. Są i „pick-upy“ ze skrzynią na towar. Koła mają ogumione lub z obręczą stalową. Akcesoria obejmują latarnie i odblaski, tapicerkę, błotniki, światła (stałe, migające, błyskające, LED) i baterie, czasem z dynamem, zależnie od Ordnung wspólnoty.

Siedliska są mniej lub bardziej dostosowane do ruchu konnego amiszy; szersze lepiej żwirowane pobocza, znaki drogowe ostrzegające o powozach, parkingi dla nich i koni w centrach handlowych, salony sprzedaży powozów, robionych ręcznie. No aukcji powóz  używany można nabyć za pół ceny (tyle co starawe auto).

Poza powozami są dwukołówki ciągnione przez kucyka, dzieciom do zabawy i nauki. Duże zakryte wozy kościelne przewożą ławki i śpiewniki na nabożeństwa, co dwie niedziele w innym domu.

Amiskie firmy obwożą turystów amiskim powozem po siedlisku amiszów. Pojazdy zwykle mają więcej odblasków i są większe od normalnych. Zdarzają się nawet duże wozy turystyczne napędzane przez dwa konie pociągowe.

Poza tym amisze (nie wszyscy) używają rowerów (nawet elektrycznych!), hulajnog, wierzchu konia (rzadko), wrotek i własnych nóg. Statków powietrznych unikają, chyba że wyjątkowo, np. śmigłowiec służb medycznych.

Przyrządy rolnicze ciągnione końmi pozwalają zachować tradycje agrarne amiszy: mniejsza skala produkcji i potrzeba pomocy rodziny, a od czasu do czasu również i sąsiadów. John A. Hostetler w książce Amish Society: Kiedy wprowadzono pierwsze traktory na farmy w USA, amisze odrzucili je  mówiąc „Nie produkują nawozu“ „Rujnują ziemię“. Konie ciągną rozmaite przyrządy rolnicze amisza. Przydatność traktora w gospodarstwie nieprzekonuje go; ubijają glebę, prowadząc do spadku plonów. Amisze nabywszy ziemię od nie-amiszy zauważają, że potrzebuje 3 lat na „odprężenie“. Czasem amisze stosują na roli muły zamiast koni, bo mniej jedzą i są wytrzymalsze. Ale mogą być bardziej uparte od koni. Muły były zabronione i amiszy w XIX w., gdyż uważali za niewłaściwe mieszać stworzenie Boga jak koń i osioł z czego bierze się muł, gdyż Pan Bóg nie stworzył podobnego na początku.

Od zbierania jarzyn i melonów, po orkę, sianokosy i żniwa – u amiszy zobaczysz konia przy pracy. Większe warzywa zbiera się ręcznie, wynosi do skrzyń na wozie. Ciągnięty przez 2 konie wzdłuż rzędu, wóz podąża za 2-3 amiszami podającymi produkt sprawnie, niby taśmociąg. Żniwa owsa, pszenicy i kukurydzy widzą snopowiązałki. Snopki ustawia się w sterty, do wyschnięcia przez 8-10 dni, po czym przewozi się do gospodarstwa na młóckę maszyną napędzaną z traktora (wyjątkowe zastosowanie traktora u amiszy). Traktor napędza też młyn kukurydzy, posyłając ją do silosa. Amisze używają też traktorów parowych do żniw, młócki i rozdrabniania.

Szkoła

Amisze nie cenią formalnej edukacji publicznej. Choć płacą podatki od szkół, nieposyłają tam swych dzieci. Sąd Najwyższy USA wyjął (1972) starozakonnych amiszów i pokrewne grupy spod obowiązku szkolnego po ośmej klasie. Dzieci amiszów na ogół chodzą do własnych szkół, gdzie zwykle jedna nauczycielka (z wykształceniem 8-klasowym) uczy w jednej izbie czytać, pisać i arytmetyki jednocześnie 4 do 8 klas. Rzadziej nauczycielem jest mężczyzna-mennonita, a jeszcze rzadziej „Anglik“. Gimnazjum uważają za niepotrzebne, odciągające od prostoty życia, pokory i wspólnoty. Za to doceniają praktykę, ucząc dzieci mechaniki rolnej itp.

Ich szkoła typowo stoi na darowanej działce. Ma boisko, czasem plac zabaw z urządzeniami, oraz oddzielne wychodki dla chłopców i dziewcząt. Rodziny płacą za szkołę, konserwują ją i utrzymują w czystości i porządku. Rada szkolna, typowo 3 mężczyzn, pomaga w decyzjach werbunku i płac nuczycieli. Rodzice często wizytują szkołę, wpisując się do książki wizyt. Dzień szkolny dzieli się na klasy wg przedmiotów oraz przerwy na lunch i grę w softball. Nauczyciel sprawdza każdemu zadanie domowe na początku lekcji, podczas gdy pozostali pracują w swoich ławkach, a starsi uczniowie pomagają młodszym.

Niektórzy amisze posyłają dzieci do szkół publicznych, np. w powiecie Holmes w Ohio i w płn. Indianie. Inni uczą swe dzieci w domu. Większość jednak korzysta z wywalczonej autonomii szkolnej. Amisze oponowali modernizacje nauczania w USA, zanim dostali prawo do ograniczenia edukacji swych dzieci. Od 1-szej połowy XX w. musieli walczyć z zamykaniem wiejskich rozsianych w amiskim krajobrazie. Rząd chciał konsolidacji w większe, scentralizowane szkoły większych odległościach, również ideologicznie oddalone od wartości wiejskich i życia amiszów.

Konflikt wynikł na tym tle już w l. 1930-ych w Pensylwanii, potem z powodu przymusowej nauki w in. stanach (Iowa, Kansas), aż decyzją ądu najwyższego, amisze dostali zwolnienie z nauczania przymusowego po klasie 8.

Amisze kontynuują nieformalne nauczanie swych dzieci po ósmej klasie: czytanie, nauka rzemiosła i instruktaż mentora. Młodzież często uczy się rzemiosła, obserwując i pomagając dorosłym. Uczy się w ten sposób biznesu (współpraca z innymi) i przyswaja umiejętności rolnicze.

Amisze w biznesie zapisują się na kursy uzupełniające (w tym korespondencyjne), albo uczęszczają na zajęcia w upatrzonej dziedzinie (np. księgowość), z naciskiem na praktyczność i użyteczność nauki. Dla amiszów edukacja nie jest złem samym w sobie, tylko podobnie jak w technologii, biorą to, co jest im potrzebne, zostawiając w spokoju niepotrzebne i potencjalnie szkodliwe. Klasa 8 nieoznacza dla nich końca. Wielu z głodu wiedzy dokształca się samemu, o czym świadczy plejada amiskich samouków historyków i „akademików“.

Technika i praca

Amisze uznają zawody przydatne w ich wspólnocie, niewymagające wyższego wykształcenia, wykorzystania technologii, nowoczesnych udogodnień ani urządzeń oszczędzających pracę ludzką. Cnotami są praca fizyczna, pracowitość i oszczędność. Uczciwa praca, utrzymanie siebie i rodziny to powołanie amisza, prowadzące do większej pobożności, wg amiskiej doktryny.

Zgodnie z zasadą prostoty i separacji, amisze unikają nowoczesnych udogodnień. Nie mają w domu elektryczności z sieci; na ogół nie używają prądu w domu, ale niektórzy mają generatory do napędu maszyn potrzebnych w pracy. W domu nie znajdziesz telewizora, radia, komputera ani telefonu. Niektóre rodziny mają telefon biznesowy zdala od domu lub sekretarkę-automat. Nie robią zdjęć i niepozwalają się fotografować, bo to próżność i pycha, jeśli nie złamanie drugiego z 10 przykazań w Księdze Wyjścia 20:4 – Nie czyń sobie obrazu rytego, ani żadnego podobieństwa rzeczy…

Idealnym zawodem amisza jest rolnictwo, bo trzyma go w domu cały dzień z rodziną, a dzieci są pod ręką do nauki i pomocy. Rolnictwo zaspokaja miłość amisza do ziemi i daje mu możność udziału w Bożym dziele natury. Cała rodzina ciężko pracuje na roli. W domu wykonuje codzienne obowiązki w ogrodzie, przy gotowaniu, wekowaniu, praniu i utrzymaniu czystości, szyciau i cerowaniu oraz opiece nad małymi. Rodzice uczą dzieci udziału w obowiązkach od momentu, gdy rozumieją proste polecenia. Życie towarzyskie amiszy sprowadza się do wspólnej pracy w grupie, np. sianokosy, budowa stodoły.

Wyłącznie rolnicy kiedyś, amisze wykonują dziś także inne zawody. Rosnąca populacja amiszów, ubywanie ziemi do nabycia i wzrost jej cen, zmusiły wielu amiszy przestawiać się na inne zawody, wyuczone od dzieciństwa: stolarka meblowa, szycie quiltów, gotowanie. Do 1990 r. mniej niż połowa głów rodzin amiszów w największych trzech siedliskach była rolnikami. Pracowitość i oszczędność w biznesie przyczyniają się do powodzenia amiszów poza rolnictwem.

Wielu amiszów ma dziś drobne biznesy (konne przyrządy rolnicze, wózki, kowalstwo, budownictwo, stolarka meblowa) i w przemyśle. Kontynuują wysoką etykę pracy, a ich biznesy mają najniższy wskaźnik niepowodzeń. Komercjalizacja wyniosła ich produkty poza wspólnoty. W większych siedliskach w USA (płn. Indiana i wsch. Ohio) przemysły takie jak budowa pojazdów rekreacyjnych i domków na kółkach szukają amiszów do pracy, bo są solidni i nie zapisują się do związków. Przemysłowi amisze mieszkają na mniejszych kawałkach ziemi, mają więcej wolnego czasu i pieniędzy niż ich bracia na roli.

Zdrowie

Amisze na roli dają przykład, jak żyć bez stresu, zdrowo. Są znacznie zdrowsi od reszty Ameryki. Wodę mają ze studni, gotują na drewnie, a nie w mikrofalowych pudłach. Piją surowe mleko, mają dobre własne jedzenie. Dużo przebywają na świeżym powietrzu i mają dość ruchu, by pozostać w dobrej formie.

Niemowlaki są bezpieczne, bo rodzą się w domu z pomocą położnej. W szpitalu dostałyby serię szczepień. Potem musiałyby brać następne raty np. przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, podobno do ochrony przed chorobą, przenoszoną seksualnie i igłą narkomanów. Nawet gdyby ta szczepionka działała, to jest bezużyteczna dla dziecka, chyba że matka jest w populacji zagrożonej. Pęd do coraz nowszych i częstszych szczepień dzieci (i płodów domacicznie!) wywołał epidemię autyzmu i nagłej śmierci noworodków (SIDS).

Redaktor portalu Age of Autism, Dan Olmstead zbadał (1995) główne siedliska amiszy w Pensylwanii, znajdując zaledwie 3 przypadki autyzmu u dzieci: 1 u zaadoptowanego Chińczyka, szczepionego przed tym kilkakrotnie, 1 u dziecka amiszów, którzy poddali się presji szczepieniowej, a 1 o nieznanym tle. Wg proporcji ogólnej dla USA, Olmstead powinien był znaleźć ok. 200 przypadków autyzmu u badanych amiszy. Standardowa medycyna twierdzi, że to dzięki genetyce amiszy. Tymczasem oni nie szczepią dzieci. Słynny lekarz alternatywnej medycyny, Joseph Mercola tłumaczy małą zapadalność dzieci amiskich na autyzm thimerosalem, retęciowym konserwantem w szczepionkach.

Poza zasadami religijnymi jak ta o nieingerencji w ciało, także amiski styl życia pomaga zdrowiu: wysiłek fizyczny przy pracy i obcowaniu z naturą, żadnego jedzenia-śmieci macdonaldsowych itp. Jedzą tłuste mięso i jaja, piją pełne tłuste surowe mleko, a mimo to nie cierpią na choroby jak my. Niepiją, niepalą, niemal nieznają leków i szczepionek. Mleko piją surowe, produkują sobie ekologiczne jedzenie, za które my musimy drogo płacić w specjalnych sklepach. Duch grupowy, egalitaryzm i współpraca w miejsce współzawodnictwa i wyścigu szczurów, eliminują konkurencję, gonitwę za statusem i stres. Toteż nie mają plagi cywilizacji zach.: chorób serca, cukrzycy, otyłości, a na raka zapadają o 72% mniej niż przeciętny Amerykanin.

Media donosiły (2005) o epidemii Heinego-Medina wśród amiszy. Dr Sherri Tenpenny i in. obnażyli tę zmyłkę. W kale 4 dzieci znaleziono wirusa choroby, ale nie dostały paraliżu, bo wirus nie był dziki, tylko pochodził ze szczepionki doustnej na Heinego-Medina. Nie był więc to nawet wybuch epidemii. Maleństwa (jedno 7 mies.) nie miały żadnych objawów Heinego-Medina. A skąd się wzięła u nich szczepionka, wycofana w USA (ok. 2000), podczas gdy w krajach biednych powodowała Heinego-Medina? Najprawdopodobniej była to  próba medialnego nastraszenia amiszy, żeby zaczęli się szczepić.

Badania (2011) w powiecie Holmes w Ohio wykazały, że tylko 45% ludności powiatu zostało w pełni zaszczepionych, w porównaniu z przeciętną stanową 80%. Wynik ten obejmuje mieszkańców wszystkich wyznań w Holmes, więc amiszy byłoby mniej niż 45%. 85% z 359 zapytanych rodzin twierdzi, że co najmniej jedno z ich dzieci otrzymało co najmniej jedną szczepionkę. 49 z 359 zapytanych rodzin odrzuca wszelkie szczepienia dzieci, głównie z powodu obaw o skutki uboczne. Inne obiekcje: szczepionki zawierają niebezpieczne chemikalia, a choroby, którym mają zapobiegać, nie są problemem w miejscowej społeczności. Za przyczynę nieszczepienia, jedna z ww. 49 rodzin podała trudności z dotarciem do lekarza, 3 – wysoką cenę szczepień i 3 – szczepienie znaczy, że nie pokładam wiary w Bogu w ochronie mych dzieci. Żadna z rodzin niepodała, że ich pastorowie niezgadzaliby się ze szczepieniem.

Ww. artykuł Reutersa o ankiecie przytoczył (a jakże!) mainstreamowy autorytet, który „przetłumaczył“ wyniki: jeśli rodzice widzą, że choroba jest rzadka, mogą wyłączyć dziecko ze szczepień, wystawiając je na większe niebezpieczeństwo, ale  zachorowalność na chorobę, od której mogłaby ochronić szczepionka, jest mniejsze z powodu szczepień. Ohio i 19 in. stanów zezwalało wtedy na zwolnienie dziecka ze szczepień na podst. osobistych i religijnych obiekcji, podczas gdy zalecano szczepienia dzieci przeciw 14 chorobom, w ponad 20 dawkach do wieku 6 lat.

Wg badań na U. Stanu Ohio, zachorowalność na raka jest u amiszy 40% niższa niż przeciętna dla Ohio i są zdrowsi, co zawdzięczają stylowi życia i zdrowemu odżywianiu.

Amisze żyją w niebezpieczniejszym od naszego środowisku. Więcej przebywają w domu i obejściu, na farmie i w ruchu samochodowym w powozie, to i mają więcej wypadków charakterystycznych: eksplozja gdy gospodyni próbowała rozpalić ogień naftą; niemowlę wypuszczone w powozie z rąk drzemiącej matki na jezdnię; śmiertelny wypadek drogowy 2 dzieci w dwukołówce z kucykiem…

Ryczący sprzęt i maszyny na farmie i w warsztacie amisza oraz jego zawody jak cieśla, dają również krwawe żniwo. Na drogach publicznych, amisz z lejcami w dłoniach bierze też w nie swoje życie. Dzieci chodzą codzień do szkoły wzdłuż tychże szos. Wiele technologii i zajęć amisza kryje niebezpieczeństwo, od wyżymarek po młockarnie. A przy tym chmara dzieciarni.

Mimo wszystko amisz nie idzie do lekarza z raną czy chorobą. Choć nie są zakazane ani nie uważane za niemoralne, amisze niepraktykują wszelkich form kontroli urodzin. Są przeciwni aborcji i uważają sztuczne zapłodnienie, genetykę, eugenikę i badania nad komórkami macierzystymi za niezgodne z ich wartościami i wierzeniami. Wskaźnik samobójstw u amiszy (5,5/100 tys.) w powiecie Lancaster był (1980) ponad dwa razy niższy niż średnia USA (12,5/100 tys.) i 3 razy niższy niż średnia populacji nie-religijnej.

Czy w życiu amisza bezpieczeństwo duchowe kompensuje ryzyko fizyczne? – pyta Erik Wesner z portalu Amish America. Jako przykład daje młodzież amiską, która próbuje hazardu alkoholu, dragów i zakazanych portali na necie… zdobywa prawo jazdy i jedzie wynajętym autem zbyt szybko… nurza się w pokusach wielkiego miasta niepomna zasad wszczepianych w wiejskim wychowaniu. Wbrew sączeniu zewn. kultury w obyczaje amiszy, ich społeczność daje osobników ugruntowanych moralnie, przestrzegającyh prawa, kierowanych latarnią chrześcijańską, nawet jeśli odejdą od amiszy.

Choroby genetyczne

Amisze mają tendencje do rzadkich chorób genetycznych, bo mało krzyżują się z in. grupami. Siss im blut (to jest we krwi) mówią o tym między sobą amisze w jęz. pensylwańskim. Z tegoż powodu występuje u amiszy niezwykły rozkład statystyczny grup krwi. Powszechny typ krwi w jednym siedlisku może być nieobecny w innym; wad genetycznych można uniknąć wybierając partnera z niepokrewnego siedliska, np. założyciele amiszy w powiecie Lancaster nie są spokrewnieni z założycielami w powiecie Perth w Ontario.

Dr Holmes Morton założył (1989) klinikę dla dzieci chorych gentycznie, wśród nich wiele amiskich i mennonickich. Grupy te mają w swych wspólnotach osoby z zespołem Ellis-van Crevelda (karłowatość), glutaric aciduria (defekt w metabolizmie, wywołujący nierównowagę chemiczną i upośledzenie umysłu), zespoł Crigler-Najjara i chorobę syropu klonowego (zaburzenie metabolizmu). Niektóre choroby są tak unikalne dla tych grup, że prawie niewystępują gdzie indziej (zespół Troyera). U amiszy można też spotkać częściej choroby występujące powszechnie: mukowiscydoza, zanik mięśni i głuchota. Choeroby zwiększają śmiertelność dziecki amiskich. Amisze biorą to za Gottes Wille (wola Boska); odrzucają stosowanie testów genetycznych przed ślubem oraz na płodzie w celu odkrycia choroby genetycznej. Klinika Dra Mortona opracowała skuteczną metodę leczenia śmiertelnej choroby syropu klonowego.

Małe grupy założycielskie wspólnot amiszy pochodzą ze stosunkowo niewielu rodzin, np. wszyscy oni w powiecie Lancaster – z kilkudziesięciu rodzin-imigrantów w XVIII w. Wszyscy amisze wywodzą się z 200 osób. Konwersje na wyznanie amiszy jest rzadkością. Amisze wchodzą w związki małżeńskie wyłącznie z amiszami. Dlatego ich baza genetyczna ma ograniczoną różnorodność, a recesywne charakterystyki genetyczne populacji założycielskiej wzmacniają się w następnych pokoleniach. Surowe jak dla nas zasady życia amiszy i ich język utrudniają osobom zewn. wejście do ich wspólnot i konwersję. Poza tym amisze z reguły skupiają religijną energię na własnych rodzinach i wspólnocie i nie mają czasu na przywracanie obcych. Związki między amiszami z różnych wspólnot byłyby rozwiązaniem, ale różnice w Ordnung stoją na przeszkodzie. Np. amisze z siedlisk w Ohio (Lancaster i Holmes) niezwykle rzadko łaczą się w małżeństwo mieszane.

Szereg instytucji własnych i obcych pomaga amiszom we wczesnej diagnozie i leczeniu chorób genetycznych. Aukcje dla dobra klinik jak ta Dra Mortona w Strasburgu (Lancaster) odbywają się co rok w kilku miejscach w in. stanach. Są poza tym instytuty medyczne (szpital dziecięcy w Akron, Ohio, akademia medyczna na stanowym u. nowojorskim), dokąd udają się na diagnozę i leczenie pacjenci amiscy i mennoniccy.

Badacze często korzystają z populacji amiszy w badaniach genetycznych, np. genu otyłości. Świadomi korzyści dla nich i społeczeństwa w ogóle, amisze chętnie biorą udział w tych badaniach, np. nad alzheimerem, parkinsonem i zwyrodnieniem plamki żółtej oka.

Amisze założyli sieć People’s Helpers (pomocnicy ludzi) opiekunów, którzy pomagają rodzinom w przypadkach problemów ze zdrowiem unysłowym i zalecają profesjonalnych doradców.

Jedzenie i kuchnia

Przepisy potraw amiskich i kilka książek kucharskich (po ang.).

Amisze jedzą rozmaite produkty spożywcze, także ze sklepu. Slyną z dobrego, sycącego, tłustego jedzenia, co przyciąga turystów do kuchi pensylwańskiej holenderskiej (błędne tłumaczenie Dietsch na ang.) i amiskiej. Żywność produkują na farmie i w ogrodzie, a przetwarzają w domu, Niektóre produkty kupują w sklepie, a niektórzy jedzą w restauracjach okazjonalnie lub częściej w zawodach wyjazdowych (budowniczy, sprzedawcy targowi).

Niemal wszyscy amisze mają spore ogrody, pielęgnowane przez matkę i dzieci.  W typowynm ogrodzie rosną kukurydza, pory, buraki, ziemniaki, pomidory, groch i inne. Na farmie mogą też rosnąć drzewa owocowe i winogrona. Jedzą dużo świeżej żywności w miesiącach wegetacji i zbiorów, kiedy wekują przetwory na zimę.

Mają też swe bydło, trzodę i kury, na jajka i mięso. Zależnie od dozwolonej technologii w zborze, mogą mrozić duże ilości jedzenia, zwłaszcza mięsa i dziczyzny oraz ryb. Amiskie mleczarnie dostarczają świeżego mleka i przetworów mlecznych, choć nawet niemleczarska farma może mieć „rodzinną krowę“. Amisze wolą mleko surowe, bo ma zalety dla zdrowia.

Kuchnia jest domeną gospodyni; przygotowuje posiłki i piecze (chleb, ciasto, ciastka, placki, pasztety…). Główne dania obiadowe często składają się z wieprzowiny, ziemniaków i kapusty. Wieprzowina jest głównym mięsem tradycyjnie u amiszy; robią z niej kiełkbasy, salcesony, szynkę, zapiekanki… a na obiad może być kotlet z kiełbasą i kluskami, groszek zielony z szynką i ziemniakami, bigos wieprzowy, pieczone żeberka z bigosem, Kurczak, hodowany na farmie, jest też popularnym daniem na wszelkie sposoby. Jak w polskiej kuchni, amisze jedzą wiele rodzajów knedli i pierogów, na słodko i słono, kluski oraz naleśniki i placki ziemniaczane.

Powszechne są też zupy (treściwe jak polskie: ziemniaczana, fasolowa pensylwańska, z kurczaka z kukurydzą, pomidorowa, jarzynowa, wołowa z uszkami, rosół z kury z kluseczkami, grochówka…), kluski maślane, buraczki, piklowana mieszanka warzywna,  masło jabłkowe… Wśród potraw mięsnych są kawałki wołowiny w sosie, zapiekanka z mielonego, gołąbki, potrawka z jarzyną, kotlety, nadziewana papryka, mostek z kapustą kiszoną i kluskami…

Etniczną potrawą jest scrapple, na każdy posiłek. Gotuje się rosół z podrobów i in. odpadów wieprzowych (głowa), oddziela mięso, a kości i tluszcz odrzuca. Do rosołu dodaje się mączki kukurydzianej i mąki zbożowej i gotuje, po czym dodaje się zmielone mięso z przyprawami. Mieszankę kształtuje się i zostawia do ostygnięcia, po czym można ją kroić.

Większość amiszy spożywa dużo wyrobów mleczarskich i nie jest wegetarianami. Skład odżywczy różni się zależnie od kultu i dochodów, np. najubożsi, swartzentruberzy jedzą gorzej. Mimo obfitości jedzenia domowego, amisze kupują gotowe półprodukty w sklepach i hipermarketach jak WallMart: chrupki śniadaniowe, chleb, mięso, sery i in.  Niektórzy piją gazowane wody z aspartamem i uwielbiają junk food, gotową pizzę i dania  meksykańskie.

Konsumpcja alkoholu zależy od przynależności amisza, w tym zakaz spożywania u nowozakonnych amiszy. Niektórzy robią własne wino (jeżyna, malina, winogron, burak) i piją je z umiarem dla zdrowia. Kawę piją czarną, bez cukru.

Wspólny posiłek po nabożeństwie jest lekki i prosty: chleb, ser, serek smarowny,  wędliny, plasterki ogórka piklowanego, piklowane buraki, preclei masło orzechowe osłodzone melasą. Do tego woda i kawa. Deser zależy od regionu: placki, ciastka i in. wypieki. Swartzentruberzy jedzą wtedy zupę fasolową ze wspólnego garnka, z burakami,  piklami i chlebem.

W ostatnich latach, prasa amiska roi się od reklam suplementów i witamin. Z drugiej strony jest ruch ku żywności ekologicznej wśród amiszy z wyższym dochodem. Czy amisze rzeczywiście zdają się na Boga, jeśli idzie o ich zdrowie?  Ścisłe więzi społeczne i troska amiszów o zdrowie dają zyski firmom produktów ulepszających zdrowie. W amiskim wydaniu Family Life z 1994 r. czytamy: Czy jest właściwe zachęcać ludzi do kupna tych drogich produktów, wiedząc, że ich wysoką cenę dyktuje program sprzedaży i możliwość zysku dla wielu? Czy Bóg zaplanował zależność naszych organizmów od takich produktów, by pozostać zdrowym? Odpowiedzi objęły cały wahlarz: od negatywnych (manipulacja handlowa), po aprobujące wysiłki firm dla polepszenia zdrowia.

Inne obyczaje i styl życia

Obie płcie amiszów w każdym wieku noszą skromne ubrania jednego koloru. One – długie sukienki z rękawami i narzutę lub fartuch, mocując spinkami lub zatrzaskami; nie obcinają włosów, układają je w kok; na głowie mają modlitewne nakrycie lub czepek; nie używają biżuterii ani makijażu. Oni – spodnie na szelkach, jednokolorowe koszule i garnitury lub prostego kroju płaszcze; mocują poły haczykami, noszą czarne skarpety, czarne lub brązowe buty i słomiane kapelusze; po ślubie zapuszczają brody, a wąsów nie mają (cecha militarna).

Nie robić zdjęć jest częstą tablicą w kraju amiskim, Amisze nie lubią być okazami zoologicznymi, zatem unikają turystów z aparatami i kamerami oraz fotoreporterów poszukujących ich wizerunków. Niektórzy amisze zupełnie zabraniają się fotografować, gdyż pozowanie można wziąć za przejaw pychy. Inaczej widzą zdjęcia amiszy w naturalnym otoczeniu, bez pozowania. Zatem zdjęcia z boku, tyłu i odległości są dopuszczalne. Niektórzy turyści ignorują tę etykietę, stąd tablice Żadnych zdjęć! na biznesach amiskich, a nawet zakaz wstępu obcym.

Wielu amiszy dopuszcza jednak fotografowanie ich dzieci, tj. nieochrzczonych jeszcze członków wspólnoty. Zaś z fotografowaniem rzeczy amiszy (powozy, konie, budynki, farmy), amisze nie mają na ogół problemu i sami to pokazują w swoich reklamach i kalendarzach. Jeden segment amiszów zmienia nastawienie do fotografii, być może wskutek zwiększonych kontaktów ze światem zewn. i zmianą profilu zawodowego amiszy na bardziej związany z klientelą zewnątrz siedlisk. Częstsze pokrycie ich życia w mediach ujawnia amiszy patrzących w kamerę TV i wiadomości prasowych. Na pewno nastawienie amiszy do zdjęć zmiękło przez ostatnie 50 lat.

Każdego roku, najpopularniejsze siedliska amiszy zalewają milony turystów, miecz obosieczny, Amisz wie, że turyści przynoszą dochód miejscowym biznesom, ale też korki, ciżbę i niechcianą uwagę. Biorą więc turystykę praktycznie, jako dającą korzyści materialne ich społeczności, przy pewnych minusach. Dla amisza-rolnika, turyści mogą być utrapieniem a dla biznesmana sprzedającego produkty tegoż farmera – blogoslawieństwem.

W dużych siedliskach ruch na drogach jest duży bez turystów, a ci, nieprzyzwyczajeni do ruchu konnego, stwarzają dodatkowe zagrożenie powozom i konim amiszy. Turyści wchodzą, gdzie nietrzeba, nawet na teren szkoły (stąd zakaz wstępu turystom na teren niektórych). Zainteresowanie z zewn. wzmacnia jednak poczucie tożsamości amiszy, a czasem odkrywa im zalety ich życia, które spowszedniały im.

Turyści lubią korzystać z amiskich usług: obwozy siedlisk ze zwiedzaniem farm wozami konnymi, skanseny gospodarstw amiskich i muzea historii anabaptystów. Gdzie indziej domy anabaptystów oferują turystom zaproszenie na posiłek, nawet z noclegiem, co ceni turysta szukający autentyczności. Inni amisze mogą sprzedawać swe produkty (warzywa, owoce, koszyki, quilty…) ze stoiska przy drodze.

Ordnung a rząd

Z biegiem czasu amisze odczuli naciski nowoczesnego świata w kwestiach jak podatki, edukacja, prawo, dyskryminacja i wrogość. Ich życie coraz bardziej odstępuje od norm w reszcie społeczeństwa, sporadycznie prowadząc do wrogości ze strony sąsiadów nie-amiskich, np. rzucanie kamieniami w powozy amiszy na drogach. Niezawsze amisze zgadzają się z polityką rządu, lecz dają cesarzowi co cesarskie i przestrzegają prawa.

W 1972 r. 2 amiszy i 1 amisz-mennonita dostali grzywny za odmowę poslania dzieci do gimnazjum. Sąd Najwyższy stanu Wisconsin cofnął decyzję i Sąd Najwyższy USA poparł cofnięcie, gdyż inaczej pogwałcona byłaby wolność wyznania.

Wbrew powszechnym opiniom, amisze płacą podatki. Ale mimo, że używają dróg publicznych powozami, rowerami i jako piesi, nie muszą płacić za rejestrację pojazdów ani podatków od paliw. Amisze płacą podatki od szkoły, mimo że mają własne.

Niektórzy amisze zwolnieni są ze składek na ubezpieczenia społeczne, ale i niedostają renty. Mają własny system opieki nad potrzebującymi. Niezgadzają się z ideą ubezpieczeń społecznych i mają religijne obiekcje do ubezpieczeń prywatnych. Wg nich, pokładanie nadziei w system ochrony przed ewentualnościami losu, to brak wiary w Boga. Toteż fiskus USA zgodził się (1961), że niepotrzebują placić podatków związanych z pomocą społeczną, co zostało zapisane prawem (1965). Samozatrudnieni niektórych sekt amiszy nie płacą na to ani nie otrzymują pomocy społecznej w USA. Sąd Najwyższy USA wyjaśnił (1982), że amiski pracodawca  nie jest zwolniony, tylko samozatrudnieni. Pomoc wzajemna jest zatem u nich powszecha. Nie mają ubezpieczeń na życie ani własność; w przypadkach strat pomaga kościół. Duże rodziny opiekują się starcami i do rzadkości należy pobyt amiszy-staruszków poza specjalnie zbudowanym dla nich w gospodarstwie małym domkiem. Emerytowani amisze-rolnicy nie korzystają z renty.

Interwencje rządu zmieniły życie amiszy. W wyniku konsolidacji szkół państwowych, założyli szkoły prywatne. Wiele jurysdykcji narzuciło dopuszczalne materiały na podkowy, oznakowanie pojazdów konnych, metody schładzania mleka, zmuszając amiszów do adaptacji technicznej, ale w granicach swej tradycji. Inne intruzje muszą po prostu znosić, np. turystykę, ale czerpią z niej dochód zakładając firmy usług turystycznych w swch siedliskach. Amisze bez środków na zakup dużych farm, przestawili się na produkcję wymagającą mniej ziemi, np. warzywa i żywność ekologiczna.

Ciekawa sytuacja wynika z erozją swobód obywatelskich w USA. Amisze-myśliwi muszą rejestrować broń, co wiąże się z wymaganiem zdjęcia w legitymacji posiadacza broni. Dla amiszy, wymaganie to cofnięto z uwagi na ich wyznanie. Władze Illinois zmieniły te przepisy (luty 2011), wymagając zdjęcia od amiszy. Zdjęcia amiszy z bazy danych policji mogłyby trafić gdzie indziej, zgodnie z prawem dostępu do informacji w USA. Przedstwiciel policji w Illinois powiedział prasie: Wielu amiszy poluje, strzelbami  na wiewiórki i króliki, by przynieść do domu nieco żywności. B. obawiają się, że nie będą mogli nabywać broni ani amunicji. Mają edykt religijny przeciw fotofrafiom.

Pozbawieni prawa do polowania, amisze nieumarliby z głodu, ale pogwałcona bylaby ich wolność wyznania i swobody osobiste wg Poprawki 2 do Konstytucji USA.  Paszporty amiszy w podróżach do Ontario i Meksyku niewymagają zdjęcia, zgodnie z zasadami amiszy. Jest obawa, że z publikacją ich zdjęć, amisze mogliby stać się celem napadów kryminalnych dla zdobycia broni.

Wojna o zdrowe mleko w USA

Przez wieki, piliśmy surowe mleko bez stygmatu zagrożenia. Uważane było za zdrowe. Mleko pasteuryzowane niszczy witaminę C, zabija bakterie chroniące organizm przed patogenami, a sprzyja namnażaniu szkodliwych. Pasteuryzacja czyni nierozpuszcalnym większość wapnia w mleku, przez co psują się zęby, powstają problemy układu nerwowego i krzywica. Związany z wapniem fosfor w mleku, jest wtedy znacznie trudniej dostępny mózgowi i kościom.

Publiczna sprzedaż mleka surowego przysporzyła amiszom problemy w niektórych stanach. W kwietniu 2010 r. agenci federalni wtargnęli na farmę Dana Allgyera o 4:30 rano, gdy rodzina spała, a on przygotowywał się do dojenia krów. Ci sami zrobili obławę nań w lutym 2010 r., w obu przypadkach mówiąc, że przybyli na inspekcję. Zaczęli przesłuchiwać amisza twierdząc, że mają wiarygodne dowodym na jego udział w handlu między stanami surowym mlekiem. Allgyre oponował, że wg nakazu, najście można wykonać jedynie w rozsądnym czasie w normalnych godzinach biznesu, na co dostał odpowiedź: w rolnictwie jest to godz. 5-ta rano. Agenci pooglądali sprzęt i porobili zdjęcia. Następnego ranka przyszedł oficjalny list ekspresowy: działania prawne zostaną powzięte,  jeśli Allgyre niewykona działań korygujących.

Precedens prawny pogwałcenia handlu między stanami powstał (1942) w przypadku farmera, który hodowa za dużo pszenicy, jak na system kwot.  Wg wyroku sądu, nawet produkcja zboża na własny użytek i paszę może wpłynąć na handel między stanami. O dtego czasu, niemal wszystko można podciągnąć pod tenże paragraf w federalnej jurysdykcji. Pod tymże pretekstem rząd federalny nęka farmerów produkujących mleko surowe bezpośrednio dla publiki. Nancy Hogan Wilson skomentowała przypadek Allgyre: Mieszkam wśród amiszy w Lancaster City. Nie miałam pojęcia, że to robią. Gestapo rządowe trzeba zatrzymać.

Rzeczniczka federalnej agencji żywności i leków (FDA), Tamara N. Ward powiedziała: Wg FDA, surowego mleka nie można konsumować. Klienci Allgyera byli wzburzeni, np. Karin Edgett ze stolicy USA: Widzę to jako zmowę FDA z dużymi producentami mleka. Nie chcę, by za moje podatki FDA zamykali farmę, przeciw której nie było żadnych skarg. Produkuje dobre jedzenie i klienci są niezwykle zadowoleni. Wg Pete Kennedy, prezydenta fundacji obrony prawnej producentów mleka surowego do bezpośredniej sprzedaży publice, skryte obławy są częstsze: To niemal tak, jakby brali to mleko za szwindel. To ma miejsce w szeregu stanów ze strony federalnej.

Dwa lata od 1-go najścia FDA, Allgyer przegrał w sądzie i nie będzie już mógł posyłać mleka poza granice stanu. Farmer oficjalnie zamknął swą farmę Rainbow Acres. Przez 6 lat dostarczał z niej mleko i jaja klubowi konsumentów w stolicy USA i nikt nie umarł ani niezachorował. Po drugim najściu, Allgyer próbował zaspokoić żądania FDA, zmieniając system dystrybucji ze swej farmy w prywatne umowy z klientami o współwłasność krów., co wyjmowałoby produkcję spod jurysdykcji federalnej. Sędzia Lawrence F. Stengel zasądził jednak (3.2.2012), że Allgyer złamał prawo o handlu między stanami, mimo zmiany własności krów. Stengel orzekł przeciw swobodzie obywatelskiej, na korzyść FDA, które tym precedensem zdobyło jurysdykcję nad używaniem własności prywatnej. Setki rodzin, polegających na mleku, maśle, serze, jajach i in. żywności od Allgyera, zmuszone zostały do szukania nowych źródeł zdrowego jedzenia (aż FDA zamnknie i je). B. klient Allgyera powiedział Washington Times: W stanie Maryland, zmuszają podatnika do płacenia za aborcje, a broń Boże, byśmy pili mleko to samo, co nasi dziadkowie.

Ethan Huff z NaturalNews skomentował: Klimat prawny okrutnej nietolerancji dla surowego mleka, żywności produkowanej w domu i rozmaitch in. owoców pracy ludzkiej poza stukturą korporacyjną dziwnie przypomina klimat narzucony tubylcom, po przybyciu hiszpańskich conquistadorów na brzegi „Nowego Świata“. [...] zakazali  wysokoodżywczych miejscowych: komosy ryżowej i szarłatu, bo bojąc się zabobonów, zakazali wszystkim konsumpcji.

Komosa ryżowa i szarłat należą do najbardziej pożywnych i zbalansowanych odżywczo w świecie. Inkowie i in. plemiona stosowali je w obrzędach religijnych. Ciała prawodawcze tamtych czasów groziły surowymi karami (w tym śmierć) próbującym hodowli tych roślin. Tak właśnie FDA i wiele agencji federalnych i stanowych podchodzi do surowego mleka. Bez ustanku cytując przesądny nonsens, biurokraci nasyłają obławy i organizują pokazowe procesy producentów świeżego mleka. Dziś, konsument stoi w obliczu podobnych zagrożeń, co aborygeni Ameryki, z których wielu wyginęło w wyniku podobnych „praw“.

Huff: nowe kultury jak stare otwarcie oponują turanię rządu, hodując, uprawiając, konsumując i nawet sprzedając żywność wg swego wyboru. Właśnie to nieposłuszeństwo obywatelskie wraz z agresywną opozycją cywilnej tyranii znów przywróci wolność żywnościową wszystkim, tj. jeśli dość Amerykanów stanie w jej obronie.

Podobne przydarzyło się amiszowi w stanie Wisconsin. Z pomocą radcy prawnego, Vernon Hershberger broni swego prawa do sprzedaży surowego mleka w ramach umowy z klubem konsumentów o współudział w krowie. Jeśli przegra, grozi mu więzienie i wysoka grzywna. Konsumenci z klubu urządzili (marzec 2012) wiec pod sądem. Miał przemawiać farmer z Kanady, Michael Schmidt, który głodował przedtem, protestując w sprawie Hershbergera. c

Czy za prześladowaniami farmerów przez FDA stoi Monsanto? Portal BoycottMonsanto podaje przykładowo przypadek Michaela Taylora, z-cy komisarza FDA, by pokazać otwarte dla monsantowców drzwi do agencji federalnych  i wspólną wojnę przeciw drobnym mleczarzom: Pomógł Monsanto opracować prawne ramy atestacji przez FDA syntetycznego hormonu GMO  (rBGH)  i potem kierował jego zatwierdzeniem jako pracownik FDA w l. 1990-ych. Nakreślił drakońskie prawa FDA, które uczyniły nielegalnym prawidłowe oznaczanie mleka wolnego od rBGH przez farmerów i mleczarnie.

Taylor zdołał zmanipulować najwyższych przedstawicieli federalnych i stanowych do legislacji i prześladowań farm i mleczarni, oznaczających swe pasteuryzowane produkty prawidłowo. Niektórzy farmerzy wypadli z biznesu, przez Taylora. Hormon Monsanto powoduje zakażenie wymion krów, niszcząc zdrowie i skracając życie zwierzęcia. Mimo antbiotyków, ropa wchodzi w skład mleka produjowanego hormonem Monsanto. Przeciętny konsument nie wie, że ok. 40% krów mlecznych w USA dostaje BGH. Alternatywni farmerzy po latach walk sądowych osiągnęli cofnięcie praw Taylora w kilku stanach.

Taylor wszedł znów do FDA w nowej administracji Obamy, jako car bezpieczeństwa żywności. Podpowiada komisarz FDA w Białym Domu, Margaret Hamburg, wuypróbowanymi metodami, które zapewniają osiąganie celów Monsanto i unikają odpowiedzialności. Kariera Taylora w porześladowaniach farmerów mlecznych dała mu koneksje i techniki do kontynuacji walki ze wszystkim, co nie za GMO i BGH. FDA i czołowy diabelski lobbysta Monsanto współpracują, konrynuując wypieranie zdrowych produktów mleczarskich, w tym z farm jak Allgyera i Hershbergera.

Muzyka, śpiew i taniec

Młodzi amisze czasem tańczą podczas Rumspringa, ale nie dorośli, bo uważają to za brak skromności; poruszanie ciałem w rytm muzyki jest dla nich zbyt przyziemne. Młodzi tańczą tradycyjne formy tańca „amiskiego“. Na ich imprezach mogą być tańce, a na płd. USA słuchają rocka, country i in. gatunki muzyki. Niektórzy mają komórki, iPady, system stereo w „bryce“… Rodzice niekoniecznie zabraniają, traktując to jako konieczne w dojrzewaniu do chrztu.

Doświadczenia muzyczne amiszów obejmują poważne hymny kościelne, lżejsze śpiewane przy pracy i odpoczynku, a nawet pop słuchany różnymi kanałami. Jako formę wyrazu, amiszę częściej wykonują muzykę w grupie niż solo. Muzyka i śpiew zarezerwowane są dla nabożeństw oraz hymnów religijnych w domu. Poważne hymny w wysokoniemieckim, przypominające o męczennictwie anabaptystycznych przodków, zapisane są w kancjonale Ausbund, bez nut, a melodie przekazują amisze z pokolenia na pokolenie. Na początku bogusłużenia, powolne śpiewanie hymnów z przedłużanymi nutami może trwać pół godz. lub dłużej.

Instrumenty muzyczne uważa się za zbytek samoekspresji, więc nie ma ich na nabożeństwach. Niektóre zbory pozwalają grać na organkach. Młodzi mogą akompaniować do tańca organkami lub przyśpiewkami. Amisze niemają udogodnień techniki do odtwarzania muzyki, to i ich możliwości słuchania są ograniczone. Ale lubią pop, zwłaszcza country. Słyszą pop w wielu sytuacjach. Amisz-biznesman czy rzemieślnik pozadomowy ma zwykle kierowcę nie-amisza. W drodze do pracy kierowca może puszczać muzykę wg upodobań pasażera. Podobnie w miejscach mieszanego zatrudnienia. Muzyka jest też w bankach, sklepach i centrach handlowych, dokąd przyjeżdżają amisze, jak i na koncertach, aukcjach itp. na świeżym powietrzu.

Amisz lubi śpiewać… na nabożeństwie, jak i w domu: po posiłku, podczas pracy lub wieczorem. W szkole uczy się rozmaitych piosenek, a potem regularnie śpiewa z in. młodymi w niedziele po południu. Amisze często podśpiewują w domu, przy pracy, w ogrodzie. Piosenka jest dla nich radosną formą spędzenia czasu i „przyspieszenia“ wykonania pracy. W takich przypadkach przeważnie śpiewają po angielsku. Kościelnych pieśni nie śpiewa się nieformalnie; dla praktyki przez mężczyzn np. zbierają się w w tygodniu. Amisze śpiewają hymny w jęz. angielskim przy śniadaniu czy na koniec dnia.

Dzieci amiszy śpiewają piosenki, zwykle w jęz. angielskim, z przewagą treści budującyh religijnie, przed rozpoczęciem zajęć. W domu śpiewają rodzicom nowowyuczone piosenki równie chętnie co gościom w szkole.

Młodzież zbiera się na śpiew hymnów w jęz. niemieckim i angielskim, w niedzielę po południu w domu gospodarza nabożeństwa. Jest to okazja towarzyska; jedzą wspólnie kolację i grają w siatkówkę. Wspólne śpiewy młodzieży są ważnym elementem okresu Rumspringa.

Rekreacja i sport

Jak w wielu in. przejawach życia, formy rozrywki różnią się nieco między wspólnotami. Co jest normą u jednych, nieprzejdzie u bardziej konserwatywnych. Czas rozrywki jest dla amisza odprężeniem jak i okazją życia gromadnego i rodzinnego. Rekreacja u (pracowitych z natury) amiszy może wyglądać na znój: łuskanie grochu z siostrami, zbiorowa praca w polu… Mają też „radochę“ razem (polowania,  łowienie ryb na kempingu z braćmi, podglądanie ptaków, gry stołowe i karty, odwiedziny, aukcje, nawet sport) i solo (czytanie książek, szycie, krzyżówki, pisanie listów).

Odstępstwo amiszy od przemocy niewstrzymuje ich od łowiectwa. Niektórzy nabywają własne tereny na polowania. Wielu amiszy poluje, strzelbą lub łukiem. na sarnę, jelenia, ptaki. Po grubszą zwierzynę jadą na zachód USA. Popularne jest wędkarstwo, w każdym wieku. Udane polowanie czy wyprawa łódką na jezioro przynosi do domu żywność.  Niektórzy zbierają trofea myśliwskie, dając w większych siedliskach zatrudnienie amiskiemu wypychaczowi zwierząt. Niektórzy amisze uważają polowania dla sportu i przyjemności za  lekkomyślność i marnotrawstwo, zdobywanie trofeów za dumę, a nabywanie drogiego sprzętu myśliwskiego za niegodne amisza.

Amisze obserwują ptaki w naturze i na farmie, chodzą na spacery i pływają rekracyjnie łódkami. Robią listy ptaków zauważonych na swej farmie i wybierają się w inne okolice, by dodać gatunki do listy. Kampingują na swej farmie, a nawet na kawałku ziemi nabytej w tym celu. W niektórych siedliskach mają małe łódki motorowe. W Płn. Indianie można zobaczyć powóz ciągnący łódkę do jednego z licznych jezior. Nie jeżdżą masowo na nartach wodnych, ale pływają. Wędkarstwo (w tym morskie), łowiectwo i kamping dają amiszom szansę podziwiać Boskie stworzenie na łonie natury.

W domu, czasem do późnego wieczoru, amisze siedzą nad grami stołowymi oraz grają niehazardowo w karty, w gronie rodzinnym i z przyjaciółmi przy misce prażonej kukurydzy czy owoców. Biblioteki w siedliskach amiszy mają książki historyczne, przyrodnicze, biograficzne i  religijne. Niektórzy czytają powieści, prenumerują gazety amiskie i mennonickie (udget, Die Botschaft) oraz lokalne jak i ogólnonarodowe, celem śledzenia wydarzeń na świecie.

Pisanie listów w wolnym czasie łączy amiszy z krewnymi, pozwala dzielić się na odległość doświadczeniami i radą oraz podtrzymuje amiską wspólnotę wyznaniową. Nieraz jest to jedyna dostępna droga utrzymania więzi na dużą odległość. Ciekawym przejawem pisania listów jest list okrężny, w kręgu rodziny, grupy zainteresowań (nauczyciele, chorzy na raka, paczka przyjaciół). Odbiorca wpisuje się od siebie i posyła list następnemu na liście.

Na odwiedzanie rodziny najczęściej jest czas w niedziele po nabożeństwie. Amisze typowo bez zapowiedzi odwiedzają też rodziny rowieśników czy rodziny ze zboru, którym urodziło się dziecko. Rodzina amiska musie więc być przygotowana na gości przez całą niedzielę. Gospodarze podają gościom kawę z ciastem. Grono wymienia nowinki o sobie, innych i o wydarzeniach i planuje następne spotkanie.

Aukcje są częste u amiszy, nierzadko w celu charytatywnym, np. ciągła akcja pomocy dla Haiti, czy benefit dla miejscowej szkoły amiskiej. Inne akcje mają na celu sprzedaż przedmiotów z domu i gospodarstwa, zakup bydła, koni i powozów. Całymi rodzinami amisze spotykają się towarzysko na aukcjach, jedzą dobre jedzenie i kupują rzeczy potrzebne w domu, gospodarstwie czy biznesie.

Jedni amisze niewidzą w sporcie nic zdrożnego, a dla innych sport i gry sportowe należą do dzieci i młodzieży: softball, baseball, siatkówka, koszykówka, hokej… Niektórzy, nawet dorośli, kibicują ulubionym profesjonalnym drużynom (football i  baseball), śledząc ich gry z gazet i radio (jako pasażer auta w drodze do i z pracy). Amiskie obiekcje do sportu wymieniają: niszczy poczucia skromności, odciąga od ważniejszych rzeczy, podkreśla przyjemność. Ale zwolennicy kontrują, że w miejsce sportu młodzież mogłaby zajmować się czymś gorszym moralnie, Sport uczy dzieci i młodzież fair play i przyczynia się do ich rozwoju fizycznego. Mnawet udzial dorosłych w sporcie dzieci jest w porządku, wg nich, a problem zaczyna się przy współzawodnictwie i wejściu do ligi, kosztem rodziny i wiary.

W siedliskach amiszy zobaczysz w weekend siatki rozwieszone nad trawnikami, do gry w siatkowkę. Jest jedną z niewielu gier dla obu płci, stąd jej popularność. Zwykle przy wspólnym śpiewaniu w niedzielne popołudnie, kilka zespołów mieszanych gra jednocześnie w siatkę. Po każdej rozgrywce młodzież wznosi okrzyki wzajemnych gratulacji. Żonaci amisze od czasu do czasu włączają się w siatkówkę młodych.

Softball grają chłopcy w przerwach lekcyjnych. Jak w in. grach sportowych i nie, konkurencję i współzawodnictwo zniechęca się u amiszy, kładąc nacisk na grupową zabawę. Starsza młodzież może grać w drużynach miejscowej ligi i wygrywać turnieje. Dochodzą nawet do rozgrywek ogólnonarodowych, co naturalnie spotyka się z dezaprobatą niektórych środowisk amiskich (współzawodnictwo, strój, gra w niedziele).

W hokeja grają chłopcy na zamarzniętych stawach w zimniejszym klimacie, zwłaszcza w Pensylwanii. Tak jak w soft- i baseballu, grają też w lidze. Koszykówka jest popularna na Śr. Zachodzie USA – Ohio i Indiana. Tam można spotkać kosze umieszczone na stodole i w obejściu amiszy. Dorośli dołączają do gier na trawniku: popularny w Lancaster krokiet, rzucanie torebkami z fasolą (gra w cornhole, popularna w spotkaniach z gotowaniem na ognisku)

Wakacje

Zajęci gospodarstwem, bez auta i przy zakazie latania samolotem, opcje wakacji są w naszym pojęciu ograniczone. Rodziny amiszy lubią jednak wycieczki, krajoznawstwo i kamping na łonie natury, w sposób coraz bardziej zbliżony do naszego.

Typowe tradycyjne ich „wakacje“ to odwiedziny rodzinne lub w in. siedliskach amiszy. Amisze podróżują w dużych grupach autobusem, by zmiejszyć koszty. Rodzinny charakter, grupowość i pozaprzyjemnościowy cel podróży czynią eskapady bardziej strawnymi dla amiszy. Jeżdżą do in. stanów na śluby, pogrzeby, wizyty u rodziny czy członków zboru, którzy wyjechali do nowych siedlisk. Ci z większym dochodem z nie-rolniczych zajęć i zawodów, coraz więcej wybierają niekonwencjonalne dla amisza formy wakacji, np. wycieczki do miejsc o znaczeniu historycznym i nogólnonarodowym, np. Wodospady Niagara czy stolica USA. W pełnym ubiorze amiskim widuje się ich na plażach, ale nie w parkach rozryki (Disneyland), kinach czy in. bardziej przyziemnych miejscach rozrywki.

Dłuższe odległości na kontynencie Ameryki wycieczki amiskie pokonują atobusami i busami 15-osobowymi (Amish taxi = taksówka amiska) z kierowcą nie-amiszem. Rodziny wynamują pojazdy wspólnie, by obniżyć koszty. Inni biorą pociąg, jadąc nim parę-kilka dób. Niewolno im latać, więc i do Meksyku i Kanady jadą z USA koleją. Toteż są częstym widokiem na dworcach kolejowych i autobusowych głównych miast Ameryki Płn.

Zimą, popularnym amiskim celem podróży dla amiskich biznesmanów i amiszy z dużych ośrodków jest siedlisko amisko-mennonickie Pinecraft, w Sarasocie na Florydzie. Amisze żartobliwie nazywają Pinecraft domem nowożeńców i niemal martwych. Ci pierwsi jeżdżą tam na wycieczki, a ci drudzy na emeryturę. Niektórzy amisze marszczą brwi na obie formy relokacji amisza. Wyjątkowość Pinecraft polega też na lokomocji 3-kołowym rowerem zamiast powozem konnym.

Niektórzy amisze chcą odwiedzić miejsca przodków w Europie, zwykle w grupie turystycznej. Amiski historyczno-poznawczy cel wycieczki łagodzi krytykę przez konserwatystów. Udają się do Niemiec, Szwajcarii i Alzacji. Wycieczki te nie mogą pokonać oceanu drogą powietrzną, muszą dotrzeć do Europy statkiem, co trwa ok. 10 dób w każdą stronę. Większość nowozakonnych amiszy zezwala jednak latać samolotem.

Popularne są też amiskie wakacje kampongowo, wędkarskie i łowcze, co opisano powyżej.

Odłamy amiszów

Amisze starozakonni mieszkają w 28 siedliskach (rejon) w USA i Ontario. Są najbardziej tradycyjnymi anabaptystami. Nie budują kościołów, nabożeństwa mają w domach prywatnych. Odróżnia się ich od konserwatywnych mennonitów, np. amiszów-mennonitów czy amiszów nowozakonnych. Odrzucają udogodnienia techniki w domu, zachowują tradycyjny ubiór. Ściśle przestrzegają stosowania konia w rolnictwie i transporcie. Z małymi wyjątkami nie wolno im posiadać aut i traktorów, ani korzystać z nich. Jednak w razie potrzeby mogą być pasażerem.

Amisze nowozakonni żyją w kilkunastu stanach USA. Największy jest ich rejon w powiecie Holmes (Ohio). Oderwali się od starozakonnych w l. 1960-ych w Pensylwanii i Ohio z szeregu przyczyn, m.in. dla „oczyszczenia“ norm zalotów młodzieży z palenia papierosów, picia alkoholu i leżenia razem bezseksualnie w łóżku. Pragnęli też włączyć więcej ewangelizacji (m.in. szkółki niedzielne i misjonarstwo).

W odróżnieniu od starozakonnych, zezwalają używać prąd w domu, a niektóre grupy także telefon. Mogą być bardziej pobłażliwi w praktyce wyobcowywania grzesznika i pozwalają robić zdjęcia. Zabraniają spożycia alkoholu i tytoniu, co zaważyło na schizmie l. 1960-ych.

Amisze Andy Weavera mają ok. 30 rejonów kościelnych w powiecie Holmes, gdzie oddzielili się (1952) od starozakonnych na punkcie dyscyplinowania. Ponadto są enklawy weaverowców w powiecie Ashland (Ohio) i stanie Nowy Jork. Od starozakonnych różnią ich surowsze ograniczenia technologiczne w gospodarstwie, domu i biznesie. Bardziej rygorystycznie przestrzegają dyscypliny i alienacji grzeszników. Młodym zabraniają mieć aut. Pozwalają członkom wspólnoty konsumować alkohol i tytoń.

Przed schizmą, ok. połowa  wspólnoty na północy enklawy, sprzyjająca poluzowaniu dyscypliny, utworzyła grupę odłamowe, która w końcu otrzymała asystę pastora z in. części enklawy. Pozostała część wspólnoty poparła rygor dyscyplinarny. Próby mediacji przez biskupów zewn. nierozwiązały konfliktu. Do ok. 1955 r., 5 rejonów poparło konserwatywną pozycję, biorąc nazwę ugrupowania od elokwentnego młodego lidera, Andy Weavera.  Zaś ugrupowanie odłamowe otrzymało asystę pastorów z in. rejonów i w końcu wyświęciło własnych pastorów, dołączając do większości starozakonnych. Od czasu schizmy, weaverowcy stopniowo zaostrzyli restrykcje technologiczne. W ostatnich 20 latach, piszą w książce An Amish Paradox (2010) Charles Hurst i David McConnell, przepaść technologiczna między starozakonnymi a weaverowcami pogłębiła się, gdy ci pierwsi przyswoili sobie dojarki mechaniczne, traktory, orzenośne generatory, napęd hydrauliczny i prasy rolnicze. Ponadto weaverowcy oparli się przyjęciu codziennychudogodnień jak rower, kosiarka do trawników, uprawiarka ogrodowa i wynajęte zamrażarki.

Weaverowcy mają b. wysoki wskaźnik (97%) zatrzymania w kościele, w porównaniu ze starozakonnymi (86%) i nowozakonnymi (60%). Przy tym opuszczają oni rolnictwo szybciej niż inni amisze, pozostawiając tylko 6% swej populacji na roli, w porównaniu z  10% dla starozakonnych i 15% dla nowozakonnych, być może z powodu trudności konkurencji ograniczoną techniką mleczarską.

Amisze Beachy są luźnym związkiem bez centrali. Nie mają zbyt wiele wspólnego, a wśród podobieństw są Dordrechckie Wyznanie Wiary i aspekty anabaptyzmu: niestawianie oporu, oddzielenie od państwa, chrzest dorosłych. Powstali z podziału (1927) zboru starozakonnych w powiecie Somerset (Pensylwania). Biskup Moses M. Beachy stał wtedy na czele zboru. Beachyowie woleli łagodniejszą dyscyplinę dla tych, którzy przenosili się do in. anabaptystów, zwłaszcza do konserwatywnego zboru amiszów mennonickich, oderwanego od innego zboru w 1895 r.

Beachyowie mają domy spotkań, szkółki niedzielne i szkołę Biblii dla młodzieży. W większości wspierają misjonarstwo. Ekscommunikację stosują rzadziej, a związane bany są jeszcze rzadsze. Większość ich zborów przypomina konserwatywnych mennonitów, a nie starozakonnych amiszów, choć mają do tych ostatnich podobny styl życia: nakrycia głowy kobiet, broda u żonatych, radio i TV zakazane. Różnice: filtrowany internet w niekórych zborach, kupna odzież mężczyzn, posiadanie aut.

Było ich (2006) 11.487 dorosłych) w 207 kościołach, najwięcej w Pensylwanii, Indianie i Ohio. Poza USA, ich kościoły i misje znajdują się w Salwadorze, Belize, Nikaragui, Kostaryce, Paragwaju, Irlandii, Rumunii, Kenii, Australii, Kanadzie i na Ukrainie.

Swartzentruberzy oderwali się (1917) od starozakonnych w powiecie Holmes. Schizmatycznym biskupem był Sam E. Yoder. Grupa bierze nazwę od jego  następcy, biskupa Samuela Swartzentrubera. Obecnie żyją w 15 in. stanach, z najliczniejszą grupą w USA w powiecie Bluff (Wisconsin). Nie wchodzą w związki ani niezadają się ze starozakonnymi amiszami.

Na tyle powozów mają taśmy odblaskowe zamiast jaskrwaych trójkątów (zbyt doczesne) wymaganych przez prawo drogowe. Ich powozy mają też latarnie zamiast świateł na baterie i odblasków. Często nie są w linii poziomej, by kierowcy nie brali ich za światła samochodów. W kilku procesach sądowych w USA, władze bezskutecznie próbowały zmusić miejsowych swartzentruberów do stosowania przepisowych pomarańczowych trójkątów. Statystyki wypadków drogowych z rejonów ich zamieszkania sugerują, większą wypadkowość powozów konnych.

Jak starozakonni amisze, unikają używania prądu, wodociągów i kanalizacji w domu oraz in. udogodnień (guziki, velcro, rowery i in.) jako zbyt doczesne.

Inne grupy amiszów, szczycące się pięknem i schludnością swych gospodarstw, wytykają niechlujny wygląd pól i obejść swartzentruberów. Prawdopodobnie jako niematerialiści niedbają oni o wygląd; ich farmy wyróżniają się drogami ziemnymi, które u starozakonnych w większości są żwirowe lub asfaltowane dla utrzymania w czystości. Dachy swych domów i zabudowań, swartzentruberzy często kryją blachą. Ich ubrania różnią się od starozakonnych: kolory ciemne, ponure zamiast jaskrawych niebieskich i fiołkoworóżowych; najczęściej granatowy, ciemny burgund, nawet szary. Mężczyźni często noszą tylko jedną szelkę, by uniknąc pychy pary szelek. Suknie kobiet sięgają nie do połowy łydki, tylko do buta. Brązową skórę uprzęży często bejcują na czarno.

Konflikty między pod-grupami amiszy niekiedy prowadzą do obcinania bród w atakach na członków in. grupy. Amisze, oddzieleni od społeczeństwa często niechcą zgłaszać tych niezwykle rzadkich zdarzeń na policję. GrupE 16 amiszy obu płci z Bergholz (Ohio) skazano (wrzesień 2012) za zbrodnię nienawiści i spisek. Grupie przewodził Samuel Mullet Senior, który nie wziął udziału w 5 atakach z obcięciem brody i włosów, ale dostał (8.2.2013) karę 15 lat więzienia. Pozostali dostali wyroki 1-7 lat więzienia.

Nieco o językach i populacji

O ile Wiki.pl solidnie traktuje język „ruskich“ mennonitów, Plautdietsch, to nie kwapi się przetłumaczyć z angielskiego na polski nazw odłamów amiszy –  jakby ich językiem był angielski, a nie pensylwański dialekt niemiecki Pennsilfaanisch Deitsch! „Ruscy“ mennonici pochodzenia holenderskiego i pruskiego mają przecie Plautdietsch a nie Mennonite Low German, a ich pod-grup nie nazywamy po angielsku! Język pensylwański jest mówiony (w liturgii używają niemieckiego), pisze się go niełatwo. Toteż mają dwie ortografie: niemiecką i amerykańską angielską, ale odczytanie powinno wyjść identyczne! Tak to mają ci, co w ojczyźnie miejsca zagrzać nie mogą. Większość amiszów włada też wysokoniemieckim (jęz. liturgiczny) i angielskim, którego uczą się w szkole.

W Ontario, jęz. pensylwański używają starozakonni amisze, wiekszość starozakonnych mennonitów i niewielkie in. grupy wyznaniowe. W USA jest znacznie więcej użytkowników tego języka: większość starozakonnych amiszów i mennonitów używających powozy konne. Są jednak wyjątki. Kilka zborów starozakonntch amiszy (zwłaszcza w Indianie) używa szwajcarskiego dialektu jęz. niemieckiego. Angielski prawie wyparł pensylwański w Wirginii. Wśród in. grup, gdzie kiedyś dominował pensylwański, są zbory luteran i niemieckich reformistów z tłem pensylwańskim, schwenkfelderzy i niemieccy baptyści.

Do niedawna, używanie pensylwańskiego nie miało kontekstu religijnego. Niektóre wspólnoty próbują uczyć pensylwańskiego w szkole, bo coraz mniej osób włada tym językiem. Cotygodniowy program radiowy nadaje w pensylwańskim. Uczą się też tego języka biznesmani regularnie kontaktujący się z użytkownikami pensylwańskiego. Do nich zalicza się ćwierć mln starozakonnych amiszy i sporo z kilkudziesięciu tys. starozakonnych mennonitów. Tysiące in. mennonitów jak i starszych nie-anabaptystów mówi pensylwańskim. W sumie, mówiących pensylwańskim szacuje się na 300 tys

Niedokładności Wiki.pl nt. języka amiszów można rzucić na karb tłumaczenia. A fantazje o ich liczbie? Niełatwo oszacować populację amiszów z ilości zborów i przeciętnej liczby wiernych w zborze. Pośród anglojęzycznych istnieją małe grupy poza głównymi wspólnotami pensylwańskojęzycznymi w Indianie, Ohio, Pensylwanii i Ontario. Poza brakiem statystyk, problemem jest cenzus w Kanadzie i USA, gdyż z braku opcji, obywatel musi wpisać niemiecki.

W studium z Young Center (2010), Pensylwania (powiat Lancaster) i Ohio (Holmes) miały po 29 tys. amiszów. Przedtem Holmes uważano za największe skupisko w USA, na podst. ogólnokrajowej przeciętnej 135 amiszów/zbór. Nawet przy przewadze 227 zborów w Holmes (179 w Lancaster), tamtejsza przeciętna 130 amiszów niewystarcza do „pobicia“ Lancaster (165 osób/zbór). Wg tegoż studium, amisze mieszkali w 28 stanach, z 6 rodzinami w Płd. Dakocie jako najnowszym dodatkiem.

Wg studium z Ohio State U. (2012), nowa wspólnota amiszów powstaje w USA co 3,5 tygodnia. Ponad 60% ich siedlisk powstało w USA od 1990 r. W USA amisze są najszybciej rosnącą grupą religijną. W USA i Ontario jest 251 tys. amiszów w 456 siedliskach (179 siedlisk w 1990). Z takim trendem, za 40 lat może być ponad milion amiszów w 1000 siedliskach, które zmienią otaczające regiony gospodarczo, kulturowo, społecznie i religijnie. Nowe gminy amiskie są starozakonne, tj. używają powozy konne i trzymają się z dala od nowej techniki, zwłaszcza w domu. Może zabraknąć ziemi uprawnej dla amiszów i będą musieli pracować poza rolnictwem.

Studium posłużyło się opublikowanymi wykazami ludności amiskiej i oszacowaniem wielkości rodzin w nowych siedliskach (co najmnuej 3 rodziny wg definicji) jak i lości niechrzczonych dzieci. Z naliczonych 251 tys. amiszów, 145 tys. to nieochrzczone jeszcze dzieci i młodzież. Studium podaje populację amiszy w stanach z co najmniej siedliskiem 3-rodzinnym. Włączono Ontario, gdzie jest 15 siedlisk i niemal 4400 amiszy. W USA zaś mieszkają w 29 stanach, większość na Śr. Zachodzie i w regionie Wielkich Jezior, a reszta po Florydę i Teksas na płd., Maine na płn. wschodzie i Montanę na zach. W Ohio mieszka 60 tys. amiszów, w Pensylwanii 59 tys., a w Indianie 45 tys. W 456 siedliskach mają 1868 zborów kultów starozakonnych.

Najszybciej przyrasta amiszy w stanie Nowy Jork, gdzie powstało 15 nowych siedlisk od 2010 r. Natomiast w Ohio od 1990 r. powstało 34 z obecnych 54 siedlisk i trend nieustał. Największym siedliskiem amiszy w USA jest konglomerat 6 powiatów wokół Holmes z 30 tys. amiszy (42% ludności Ohio).

Populacja amiszów w Am. Płn. eksplodowała z ok. 3700 (1900) do 128 tys. (1990, w tym 56 tys. dorosłych) i ww. 251 tys. (2012, w tym 106 tys. dorosłych). Metody zliczeniowe różnią się między studiami, więc liczby należy brać w przybliżeniu.

Materiały źródłowe

http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/A4574ME.html

http://www.dutchcrafters.com/aboutamish.aspx

http://en.wikipedia.org/wiki/Subgroups_of_Amish

http://en.wikipedia.org/wiki/Old_Order_Amish

http://www.wikipedias.com/index.php/Swartzentruber_Amish

http://en.wikipedia.org/wiki/Pennsylvania_German_language

http://amishamerica.com/amish-topics/

http://www.amish-heartland.com/

†††

Tylko dla czytelników moich blogów: Darmowe “wycieczki” do amiszów

Zima w Ohio
Wiosna w Ohio

Lato w Ohio
Jesień w Ohio

Amiskie gdzie indziej

†††

Amiskie przepisy potraw i książki kucharskie (po ang.)

†††

Kim są amisze? - Erik Wesner

Erik Wesner: Kim są amisze?

Stereotyp przedstawia amiszów, jaka łagodnych, prostych ludzi, żyjących jak ich dawni przodkowie – w swego rodzaju bańce, w której czas się zatrzymał. Ten popularny pogląd zawiera elementy prawdy, ale nie zawsze malowany jest wiernie, a niejednokrotnie jest wręcz zaskakująco przerysowany…

06/03/2013

Mennonicka i łajno na poboczu – fascynująca mniejszość braci w Chrystusie

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 02:20

Mennonicka i łajno na poboczu – fascynująca mniejszość braci w Chrystusie

Piotr Bein 5.3.2013 (wpis sukcesywnie poszerzany), foto Iwona (poza 2 pierwszymi fotkami z targu k. St. Jacobs i źródłami w linkach w podpisach)

Klient do kierownika delikatesów w supermarkecie w Vancouverze: Czy jest kiełbasa mennonicka z Ontario? Kierownik: Nie prowadzimy. Klient: A możecie sprowadzać? Kierownik obiecał przekazać centrali.

Kiełbasy mennonitów kupiliśmy ub. lata w Ontario; najpierw salami w delikatesach-masarni 27 Country Market przy szosie 27, wśród uprawnych pagórków i łąk k. pipidówy Cookstown. Zwany europejskim, sklep 27 to raczej labirynt wiktualii. Na stołach i półkach w tzw. antycznym stylu (tj. graty starsze niż 100 lat), klient „zwiedza“ wałki i zwoje kiełbas, wędzonki i boczki, pieczywo, makarony, orzechy, suszone owoce, syropy klonowe i owocowe, sery, przyprawy ziołowe, konfitury i dżem, miód… wszystko lokalne. Chodzi w labiryncie, próbując przygotowane kęski. Na zewnątrz, kosze z lokalnymi pomidorami, ogórkami, ziemniakami…

IMG_3633

27 Country Market, gdzie skosztowaliśmy mennonickich kiełbas, wybierając salami.

Ślinka leciała przy konsumpcji salami, a gdy prawie skończyło się, natknęliśmy się (1.9.2012) na mennonickie delikatesy Kitchen Kuttings w Elmirze k. Waterloo. Sprzedają aromatyczne walce kiełbasy letniej z marynowanego mięsa, wędzone na  klonie i orzechu. Letnia smakuje na kanapkach z żytniego chleba z niemieckiej piekarni w Ontario (wysyłanego na całą Kanadę), z jajecznicą na kempingach, jak i bez niczego po plasterku.

Oldtajmer vankuwerski pytał: Szukam przepisu na kiełbasę farmerską mennonitów, taką jak niegdyś u Funka w Abbotsford [pod Vancouverem]. Ktoś doradził: Można ją kupić w firmie w Albercie. W Polsce zbiegasz do sklepu na parterze, w Kanadzie e-piszesz do firmy setki, tysiące km od ciebie. Pytał wychowany w Albercie: Kiedy przeprowadziłem się do Victorii [stolica Brytyjskiej Kolumbii], znajomi polecili produkty z Abbotsford i Chilliwack, lecz kiełbasy, które napotkałem, to nie to co w domu w Albercie. [...] Konsumujemy przeważnie kiełbasy z Reginy w Saskatchewan i Wembley w Albercie; założę się, że chodzi o recepturę a nie nazwę wytwórni. Ktoś doradził firmę Rempel k. Abbotsford. Dzwonię (luty 2013) o godziny otwarcia. Jedziemy. Sklep-masarnia pełen klientów, sobota. Pytamy o mennonicką. Nie robią. Bierzemy po kilka zwojów najchodliwszej (farmerska, tona dziennie), żeby wycieczka nie była nadaremna…

E-piszę do Kitchen Kuttings o cenę i skład kiełbasy. Nieopłaca się dla paru kiełbas, nie gwarantują składników wolnych od GMO. Odpisuję, podając linka do wyników badań na szczurach.

†††

O mennonitach i pokrewnych grupach braci w Chrystusie (amisze, pochodzenia szwajcarskiego) czytałem i słyszałem w Kanadzie nieraz. Dopiero w eskapadzie do Ontario zetknąłem się z nimi; znak drogowy w Ontario Uwaga pojazdy konne i z lewej zajechał nam drogę powóz czarne pudło, kontynuując po prawym poboczu, przetartym trajektoriami pojazdów napędzanych owsem. Dobrze że nasz kierowca zwolnił, bo byłaby konina na kolację. Mennonici – oświadczył etnograf w naszej grupie. Gówna końskie na poboczu – zauważyłem. Łajno–  poprawiła ekspedycyjna lingwistka-katoliczka.

    IMG_4212  Końskie łajno na poboczu!

IMG_4216

Mennonita z synem, Ontario. Proste pudło, ogumione koła mniejsze niż w sąsiednich stanach w USA. Pod ogonem system oczyszczania spalin, tj. wyłapywacz łajna.

Mieszkają w Ontario w wielu miejscach. Rozpoznawaliśmy ich siedliska po szerszych poboczach głównych szos, poznaczonych końskimi kupami. Nieraz minęliśmy czarne pudło – na poboczu czy czekające, cugle w rękach mężczyzny w kapeluszu, konie cierpliwe, przyzwyczajone do samochodów. Po jakimś czasie rozpoznawaliśmy ich farmy po schludności i braku udogodnień techniki: mężczyzna grabi ręcznie na sporym polu, w gospodarstwie niewidać traktora ni maszyn. Ale są silosy z cynkowanej blachy zamiast drewnianych, jakich mnóstwo ozdabia malownicze butwiejące farmy na preriach. Tam scalanie gruntów rolnych w areały tysięcy ha pod zmechanizowane, schemizowane uprawy, wyparło pionierskie tradycje jak i zdrową żywność, a ogromne magazyny ziarna siewnego noszą nazwy zbrodniarzy: Monsanto, Syngenta, Pioneer

IMG_5161

Manitoba. Centrala dystrybucji ziarna siewnego, najprawdopodobniej GMO.

IMG_5154

Porzucone gospodarstwo na preriach kanadyskich. Ziemia scalona w kilka tys. ha monokultury.

Skąd się wzięli w Kanadzie

W reformacji (Europa XVI w.) mennonici oddzielili się od katolików. Mają inną doktrynę chrztu (anabaptyzm – wolny wybór dorosłego człowieka, zamiast narzucenia dziecku), odmawiają służby wojskowej, nieprzysięgają w sądzie… Prześladowania wypchnęły mennonitów szwajcarskich i płd.-niemieckich na zachód, m.in. do Alzacji, skąd pod koniec XVII w. emigrowali do Pensylwanii. Mennonici holenderscy i płn.-niemieccy jechali głównie na tereny dzisiejszej Polski, a pod koniec XVII w. do Rosji. Samowystarczalność oraz religia jako styl życia, dały im unikalną kulturę.

Pierwsza migracja (ok. 1776) przyniosła z Pensylwanii ok. 2 tys. szwajcarskich mennonitów do Górnej Kanady (obecnie płd. Ontario). Uważano ich za mniejszość religijną jak i etniczną (jęz. niemiecki). Nabyli ziemię na Płw.Niagara i w powiatach York i Waterloo. Po nich przybyli amisze.

Carska polityka rusyfikacji (l. 1870) zmusiła mennonitów holenderskich do re-emigracji. 18 tys. (1/3 całkowitej ich populacji w Rosji) emigrowało do Ameryki. Ziemia, autonomia kulturowa i zwolnienie od służby wojskowej przyciągnęły 7 tys. z nich do płd. Manitoby. Dzikie obszary do zasiedlenia na Terytoriach Płn.-Zach. w Kanadzie przyciągnęły mennonitów z Prus, Rosji i USA (1890 – 1914). Wielu  przyjechało na prerie, również do Saskatchewan i Ontario.

Zaciąg do wojska w USA (1917) przyniósł mennonitów na prerie Kanady. Ale największa fala przybyła w l. 1920-ych, kiedy 20 tys. uszło z ZSRR przed głodem i bolszewizmem. Podczas II wś. ponad 12 tys. imigrowało do miast Kanady z ZSRR i Niemiec. Po wojnie przyjechało tu 8 tys. mennonitów. Potem imigrowali z USA, Meksyku i Paragwaju.

W świecie jest (2012) 1,7 mln mennonitów (nie licząc dzieci, których zwyczajowo się nie chrzci). W Kanadzie liczyli ponad 190 tys. w 2001 r., z największą populacją w Manitobie, Ontario i Kolumbii Brytyjskiej. Ponad połowę wiernych liczą wspólnoty Kościoła Mennonitów Kanada (MCC) i Bractwa Mennonickiego W Manitobie i Sakatchewan założyli (1903) swą konferencję (synod), która do 1932 r. rozrosła się do ogólnokrajowej, największej wśród mennonickich grup w Kanadzie, z siedzibą w Winnipeg. Wspólnoty są niezależne od konferencji: prowincjonalnych, krajowej i kontynentalnej.

Ponad połowa mennonitów mieszka w miastach. Najwięcej w Kanadzie mieszka (2010) w Winnipeg (ponad 20 tys. osób i 45 kościołów, jedno z największych ich skupisk w świecie), Vancouver, Saskatoon i Waterloo-Kitchener, żywieni przez dużą społeczność mennonitów wiejskich.

IMG_4198 IMG_4207

Targ k. mennonickiej wsi St. Jacobs, Ontario. W tej wsi powstała (1963) sieć ponad 1000 sklepów żelaznych w Kanadzie, Home Hardware.

W 2003 r. mieszkało w Meksyku 80 tys. potomków mennonitów, którzy w l. 1920-ych opuścili Kanadę w masowej migracji z Manitoby i Saskatchewan.

Mennonici starokolonialni w Meksyku używają traktor.

 

Tradycja, niezależność, pokój i pomoc bliźniemu

Prześladowania (XVI w.) wyparły mennonitów z Holandii do Polski (Prusy Królewskie – Gdańsk i Żuławy), na Ukrainę i do Am. Płn. Oddzielali się we wspólnoty, skupiając się na przeżyciu i zachowaniu tożsamości.

Podczas I i II wś. mennonici migrowali z Europy do Paragwaju, Kanady, USA i wielu in. krajów. Przez ostatnie 100 lat rozwinęli służbę charytatywno-pomocową – od pomocy humanitarnej, po np. Centralny Komitet Mennonitów w MCC w Kanadzie.

Zagrożeni przez bolszewizm, mennonici na Ukrainie dostali do 1920 r. wsparcie od braci w USA i Kanadzie w formie dyplomatycznej jak i żywności i odzieży. Pomoc ta  ewoluowała w misje duchowe i programy pomocy materialnej. Mennonici w Altonaie (Manitoba) założyli (1972) sklep z używanymi rzeczami, którego sieć obecnie jest ogólnoświatowym źródłem pomocy potrzebującym. MCC świadczy też usługi migracyjne, pomoc rolniczą, wsparcie dla umysłowo chorych, doradztwo zatrudnienia, pomoc w katastrofach żywiołowych i in. MCC ma zasięg światowy i pomaga ludziom wszystkich wyznań.

Po klęskach tornad w Oklahomie i powodzi w Manitobie, mennonici założyli w Am. Płn.  (1950) organizację pomocy po katastrofach. MCC zajmuje się też projektami społecznymi, np. budowa mieszkań dla ubogich.

Będąc kościołem wyznającym separację i nonkomformizm, mennonici często oparli się wpływom szkół państwowych. W Kanadzie, prowadzą szkoły podstawowe, prywatne gimnazja, koledże oraz uniwersytet mennonicki w Winnipeg. Na U. Waterloo można studiować wyznanie mennonickie. Tamże mieści się Ośrodek Badań Religii i Pokoju.

peace

Studenci Kanadyjskiej Szkoły Budowy Pokoju na mennonickim uniwersytecie w Winnipeg.

Mennonickie zbory różnie traktują inowacje religijne i kulturowe. Jedni nie chcą żadnych zmian, celem zachowania dyscypliny we wspólnotach odseparowanych od świata. Inni nalegają na adaptację i chrześcijańskie zaangażowanie. Konserwatywni wśród mennonitów szwajcarskich i holenderskich, zachowali tradycje wiejskiego życia, ubranie, niemiecki język i luturgię. Starozakonni (amisze i mennonici) odrzucają nową technikę (telefon, elektryczność, silniki, samochody…) i zachowali tradycje rolnicze.

Mennonici nie chcą udziału w świecie zła i przemocy państwowej. Wolą etykę Chrystusa: miłość, pokój i sprawiedliwość, także w państwowości. Większość mennonitów głosuje w wyborach, a niektórzy piastują publiczne urzędy. W wiejskiej przeszłości, mennonici uważali się za spokojnych w kraju, ale wg pisarza Jamesa Urry (2006) stali się głośnymi w kraju. Nie są już w Kanadzie ograniczeni do potomków z Holandii i Szwajcarii; wielu wywodzi się z tradycji francuskiej, anglosaskiej oraz chińskiej i indyjskiej (konwersja przez misjonarzy)… Coraz więcej małżeństw jest mieszanych. Mimo szybkich zmian, kładą duży nacisk na rodzinę i religię, wychowanie młodych i życie we wspólnocie.

Nie ma u mennonitów celibatu, poważają małżeństwo jak i bezżenność. Samotni mają być cnotliwi, a związek – dożywotnio wierną monogamią. U konserwatystów odradza się rozwodów, bo przyczyną jest zatwardziałe serce. Do czasu szerszej urbanizacji mennonitów (l. 1960 – 1970-e) rozwody były rzadkością. Teraz niosą z sobą mniej piętna, zwłaszcza w przypadkach złego traktowania. Niektóre kościoły mennonitów w USA tolerują zboczenia seksualne, za co niekiedy szykanują je centralne komitety. Niektórzy pastorowie wiążący małżeństwa jednej płci zostali usunięci, lecz ostatnio uchodzi im to.

Kult, doktryna i tradycja widziane z Ameryki

Największe denominacje, Bracia Mennonici i Kościół Mennonitów, są umiarkowane i niewiele różnią się od pozostałych protestantów. Nie mają przepisowego ubioru ani ograniczeń w używaniu techniki. Nie mają jednak formalnej liturgii; nabożeństwo składa się z hymnów, czytania Biblii, modlitw i kazania. Jedni wolą hymny i chór, a inni grają na instrumentach elektronicznych. Kongregacje nominują pastorów, czasem z in. zborów. Niewielkie składki pokrywają publikacje biuletynów i kontakty z in. zborami, także za granicą.

Umiarkowane kościoły wyróżnia emfaza (a nie reguła) pokoju, społeczności i służby. Zachowują główne elementy doktryny Simonsa, lecz zmoderowane. Rzadko stosują wykluczenie dyscyplinarne, a nawet gdyby, to ze skutkiem słabszym niż u zgranych wspólnot. Zdarza się ekskomunikacja, jak podczas II wś. wzgl. Braci Mennonickich, którzy wstąpili do wojska. Zezwalają jednak na służbę publiczną w prawie i jego egzekwowaniu. Popierają pomoc w kraju i za granicą. Centralny Komitet Mennonitów wiedzie w pomocy za granicę.

IMG_4215

Anabaptyści niewiadomego kultu robią zakupy w sklepie wiejskim k. Waterloo w Ontario. Przyjechali oczywiście powozem, zaparkowanym na zewn.

Zreformowany Kościół Mennonicki (USA i Kanada) reprezentuje 1-szy podział mennonitów w Am. Płn. (początki XIX w.). Uważają się za prawdziwych następców nauk Simonsa i NT; bez reguł kościelnych, polegają wyłącznie na Biblii, nalegając na ścisłą separację od wszelkich in. form kultu. Ubierają się prosto, konserwatywnie z detalami z XVIII w., ale nienarzucają swej wiary dzieciom, pozwalając im chodzić do szkół publicznych. Zezwalają używać auto.

Mennonici Holdemana (Kościół Boga w Chrystusie) powstali ze schizmy (1859). Mają 22 tys. członków na świecie. Kładą nacisk na konwersję ewangeliczną i ścisłą dyscyplinę kościelną. Pozostają oddzieleni przez doktrynę  jeden prawdziwy kościół i unikanie ekskomunikowanych. Nie werzą, że nowa technika jest grzechem, lecz niepopierają zbytniego używania internetu i unikają TV, kamer i radia.

Wsród Mennonitów Starozakonnych jest wiele pod-grup. Niektóre używają powozu i mówią po niemiecku, inne jeżdżą autem i mówią po angielsku. Mają wspólną konserwatywną doktrynę, ubranie i tradycje, wspólne korzenie w schizmach XIX i wczesnego XX w. Odmawiają udziału w polityce i in. grzechach świata. Posyłają dzieci przeważnie do szkół mennonickich.

Starozakonni Mennonici Powozu Konnego pochodzą z głównej serii schizm (1872-1901, Ontario, Pensylwania, Śr. Zachód USA), gdy konserwatywni walczyli o radykalne zmiany od amerykańskirgo rywalizmu XIX w. Większość z nich dopuszcza traktor w gospodarstwie, choć niektórzy wolą stalowe koła, by traktor nie wyjeżdżał na  drogi. Podobnie jak mennonici Stauffera czy Pike’a (1845, Lancaster, Pensylwania), Konferencji Groffdale’a i Konferencji Starozakonnych Mennonitów w Ontario, cenią izolację od świata, ekskomunikację i prosty ubiór. Niektórzy ze starozakonnych, w odróżnieniu od grup Stauffera i Pike’a, uznają mniej surowy ban dyscyplinarny, przyjmując ekskomunikowanego do rodzinnego stołu, małżeńskiego łoża i interesów.

Starozakonni Mennonici Samochodowi i podobni na Śr. Zachodzie USA i w Markham-Waterloo w Ontario, też wywodzą się z głównej serii schizm starozakonnych (1872-1901). Często dzielą domy spotkań ze starozakonnymi powozu konnego i mają niemal  identyczny kult jak tamci, od których odeszli na pocz. XX w. Zaczęli używać aut w 1927 r., ale wymagając prostego wyglądu i czarnego koloru. Do dziś niektórzy z nich zamalowują chrom swych aut na czarno.

Mennonici Stauffera i Pike’a są jedną z 1-ych i najbardziej konserwatywnych form powozowców. Powstali (1845) w wyniku konfliktów nt. dyscyplinowania dręczycieli dzieci i małżonków. Niemal od razu zaczęli podziały na osobne kościoły. Dziś należą do najbardziej konserwatywnych wśród szwajcarskich anabaptystów, nie licząc amiszów. Kładą nacisk na ścisłe odosobnienie od świata, przestrzegają ścisłego wykluczenia apostatów i małżeństw w separacji, zabraniają i ograniczają używanie samochodów i techniki oraz noszą proste ubranie.

Za konserwatywnych uważa się tych, co utrzymują konserwatyny ubiór, ale mogą akceptować jakąś technikę. Nie są grupą jednolitą, podzieleni na niepodległe konferencje i przynależności, np. konferencja Kościoła Mennonitów Wsch. Pensylwanii. Pomimo szybkich zmian, które urodziły schizmy starozakonnych (ostatnia ćwierć XIX w.), większość mennonitów w USA i Kanadzie zachowała tradycyjne wierzenia oparte na dosłownej interpretacji NT jak i praktyki prostoty aż do pocz. XX w. Jednak spory w Am. Płn. między konserwatystami a postępowcami (mniej nacisku na dosłowną interpretację NT) trwają jednak w pewnym stopniu do dziś.

Po II wś. ruch konserwatystów wyłonił się z rozrzuconych grup separatystycznych w odpowiedzi na dryf kościołów mennonickich od tradycji historycznych. Prostota stała się niemodna (l. 1950-e i 1960-e). Separacje te nadal trwają jako rosnący ruch konserwatystów (kosztem umiarkowanych i postępowych) ze schizm mennonickich i/lub łączenia z postępowcami amiskimi.

Inni konserwatyści wywodzą się z podzielonych b. kościołów amisko-mennonickich, np. mennonici Wislera z amiszów starozakonnych (druga połowa XIX w.; wislerowcy pochodzą ze Starego Kościoła Mennonickiego). Istnieją jeszcze inne kościoły konserwatywnych mennonitów, pochodzące z nowszych grup, odłączonych od amiszów.

Postępowi dopuszczają seksualnych inaczej do nabożeństw, jako członków zboru. Toteż otrzymali bany w grupach umiarkowanych. Postępowi kładą wielki nacisk na tradycyjne nauczanie pokoju i zaniechania przemocy. Niektóre kościoły postępowców są w umiarkowanych denominacjach, a inne są niezależnymi zborami.

Materiały źródłowe

http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/mennonites

http://en.wikipedia.org/wiki/Mennonite

http://en.wikipedia.org/wiki/Vistula_delta_Mennonites

http://pl.wikipedia.org/wiki/Plautdietsch

†††

Zobacz także:

“Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki

Amisze – konni protestanci

      †††

IMG_4060  Grypa666 odpoczywa od upału w Parku Wodospadów Niagara (sierpień 2012)…  Może drzewo zasadzili mennoci?

04/03/2013

“Ruscy“ mennonici – z Holandii na Żuławy, Ukrainę i do Ameryki

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 22:42

“Ruscy“ mennonici

Piotr Bein 3.3.2013

Bystrze na Żuławach. Dom podcieniowy osadników Olędrów, holenderskich mennonitów. [Lata temu nocowałem w podobnym podczas wycieczki rowerowej po Polsce - PB.]

Z Holandii na Żuławy

Prześladowania (XVI w.) wyparły mennonitów z Holandii i Flandrii do Prus Królewskich (Gdańsk i Żuławy), potem na Ukrainę i do Ameryki. Robili to zawsze dla wolności religijnej i zwolnienia ze służby wojskowej. Oddzielali się we wspólnoty, skupiając się na przeżyciu i zachowaniu tożsamości.

W XVI-wiecznym Gdańsku zajmowali się handlem zbożem i rzemiosłem, ale nie mieli pełnych praw. Władze miasta jak i król Batory prześladowali ich, ale przydali się w zasiedlaniu Żuław, zdewastowanych wojną polsko-krzyżacką (1519-1521) i powodzią (1540). Otrzymawszy 30-letni leasing na ziemie żuławskie, radny Gdańska zaprosił (1562) mennonitów holenderskich. W podmokłej delcie Wisły powstały wiatraki-pompownie i holenderskie domy.

Mennonici mogli prowadzić własne szkoły, ale musieli płacić i za szkoły publiczne. Nie podlegli jednak parafiom katolickim ani protestanckim. Konserwatywni gdańscy mennonici „flamandzcy“, utrzymujący więzi z Holandią, zapraszający kaznodzieji stamtąd i drukujący książki w swym języku, różnili się teologicznie od liberalnych „Fryzyjczyków“ nad Wisłą.

Wiatrak w Palczewie na Żuławach – pozostałość po Olędrach. [Na Zachodzie ktoś by dawno odremontował i przerobił na mieszkanie, a w Polin niszczeje - PB].

Na Ukrainę

Po I rozbiorze Polski (1772) uchodzili przed militaryzmem pruskim. Caryca Katarzyna zaprosiła (1763) Europejczyków do osadnictwa w Rosji, zwłaszcza nadwołżańskiej, gdzie były duże połacie ziemi do zagospodarowania na płd. od Saratowa. Kolonizatorzy mieli też stanowić bufor przeciw inwazjom mongolskim.

Przyciąganie osadników nie-rosyjskich  wzrosło po wojnie rosyjsko-tureckiej (1768-1774), gdy gubernatorem Płd. Rosji (w tym obszary odbite sułtanowi tureckiemu) został Potiomkin. Niemcy odpowiedzieli sporą emigracją. Mennonici holenderscy z Prus wynegocjowali rozszerzenie zaproszenia (1789), emigrując na zdobyte w wojnie tereny na płn.-zachód od M. Azowskiego.

Założyli kolonie na płd. Ukrainie: Chortica nad Dnieprem (1789) i Moloczna nad rzeką o tejże nazwie (1803). Do odejścia (1860) tatarskich pasterzy-koczowników Nogajów z regionu, mennonici zatrudniali ich na roli i wynajmowali od nich łąki. Ale przez pierwsze 20 lat współistnienia, najazdy Nogajów na stada bydła mennonitów były utrapieniem.

Dwie osady mennonitów nad Wisłą pod Warszawą, Deutsch-Kazun i Deutsch-Wymyśle, dostały się pod rosyjski zabór po adjustacji granic na Kongresie Wiedeńskim. Niektóre rodziny emigrowały do Molocznej. Z założonego w 1787 r. Deutsch-Michalin k. Machnówki, rodziny przeniosły się na Wołyń (1802). Szwajcarscy mennonici pochodzący od amiszów z Galicji osiedlili się pod Dubnem na Wołyniu (1815). Inni z Galicji mieszkali k. Lwowa.

Carski agent kolonizacyjny, Georg von Trappe odwiedził mennonitów gdańskich (1786). Wybrali 2 delegatów, Jakoba Höppnera i Johanna Bartscha, których von Trappe wysłał do Rosji na koszt caratu; statkiem do Rygi, następnie lądem, dotarli do Dniepru w listopadzie 1786 r., skąd statkiem szukali odpowiedniego miejsca. Spotkali się z Potiomkinem i carycą, gdy była na inspekcji swych nowych obszarów (maj 1787).

Znaleźli ziemię i w drodze powrotnej przez St. Petersburg spotkali się z księciem Pawłem I Romanowym, który potwierdził obietnice von Trappego: wolność wyznania, zwolnienie ze służby wojskowej, 70 ha darmowej ziemi na rodzinę, zwolnienie z przymusu ślubowania w procesach sądowych, własne szkoły z własnym językiem, prawo zakazu karczm i prawo do produkcji trunków.

Rosjanie wiejscy nie mieli takich przywilejów. Wszystkie grupy kolonizacyjne miały zakaz odwracania prawosławnych Rosjan na inne wiary oraz opuszczenia kolonii lub małżeństwa poza nią, pod karą utraty przywilejów. Ziemia była dziedziczna jak długo pozostawała w kolonii i nie wolno było jej dzielić potomkom, aby zachować praktyki agrarne wg zamiaru rządu.

W domu, Höppner i Bartsch dowiedzieli się, że 4 rodziny wyjechały już do Rygi, a setki nie mogły się doczekać. Władze pruskie, mimo że ograniczały ekspansję mennonicką u siebie, dawały paszporty tylko najbiedniejszym rodzinom, chcąc zatrzymać bogactwo mennonitów.

Pionierzy

Kiedy Prusy cofnęły zwolnienie z obowiązku wojskowego, 228 rodzin mennonitów ruszyło do Rosji (zima 1787). Przybyli na zimowisko do Dubrownej (obecna Białoruś) jesienią 1788. W 1789 r. popłynęli w dół Dniepru, ale miejsce osiedlenia okazało się polem bitwy z Turkami. Dostali więc ziemię k. Aleksandrowska przy małym dopływie Dniepru, Chorticy. Do 1870 r. ok. 9 tys. osób emigrowało do Rosji, przeważnie do Chorticy i Molocznej, które ze wzrostem ludności osiągnęły zaludnienie 45 tys. Do 1914 r. powstało 40 koloni siostrzanych o pow. 12 tys. km² i populacji 100 tys.

File:Skizze Siedlung Chortitza.jpg

Kolonia Chortica.

Pierwsze lata były b. ciężkie. Zamożni przywieźli dobytek wozami, a inni posłali barką, które okradziono po drodze, a pozostałe rzeczy zalały deszcze. Także materiały budowlane posyłane rzeką znikały przed nadejściem. Wielu osadników z miast nie znało się na roli, a ze wsi – znaleźli glebę zbyt suchą na wyuczone metody upraw.

Tarcia na tle pochodzenia fryzyjskiego i flamandzkiego zaognił brak pastorów. U mennonitów wybiera się ich spośród laickiej populacji i mają służyć bez zapłaty, więc zwykle są z zamożniejszych rodzin. Tymczasem Prusy wypuściły najbiedniejszych.

Budowali ziemianki z darni lub mieszkali w namiotach, a niektórzy na krytych wozach. Höppner i Bartsch zbudowali sobie duże domy. Dla bezpieczeństwa w regionie bezprawia, budowali się po 15 – 30 rodzin na wioskę. Powstało 8 wsi. Ze wzrostem trudności, osadnicy oskarżyli Höppnera i Bartscha o zatrzymanie sobie pieniędzy od Rosji na kolonię. Obu ekskomunikowano z kościoła flamandzkiego i przekonano władze Rosji, by aresztowały Höppnera. Bartsch przyznał się do winy i powrócił do zboru.  Höppner wkrótce wyszedl z więzienia, przeprowadził się do Aleksandrowska i dołączył do Fryzyjczyków.

W l. 1797-1798 przyjechało z Prus 180 rodzin. Założyli 9 wsi do 1824 r. Następna fala osadników (1803) przezimowała w koloni Chortica, zanim pojechali budować Moloczną. Ich pieniądze wydane na pobyt pomogły Chorticy.

Z początku osadnicy hodowali bydło i siali na własny użytek. Stepy były suchsze niż nadwiślańskie pola i łąki. Zabrało nieco lat wypracować nowe techniki agrarne. Mennonici hodowali morwę dla jedwabnictwa, produkowali miód, len i tytoń oraz sprzedawali warzywa i owoce miastom. W l. 1830-ych pszenica zdominowała uprawy. Poza uprawami i łąkami były tereny komunalne i spichrze do użytku ubogich w ciężkich czasach. Dochód z własności komunalnej dawał środki na większe projekty, np. dalsze kolonie (w kierunku Syberii i Turkestanu) dla rosnącej populacji, co stało się problemem ok. 1860 r.

Publiczny prom przez Dniepr zarabiał 2 – 3 tys. rubli na rok. Komunalne stado merynosów liczyło tysiąc w 1820 r. Gorzelnia dawała dodatkowy dochód. W 18 wsiach Chorticy, na łącznie 2888 mieszkańców przypadało (1819): 2 zegarmistrzów, 9 tokarzy, 2 bednarzy, 88 meblarzy, 26 cieśli, 16 kowali,49 tkaczy, 1 farbownik, 25 krawców, 20 szewców, kilku piwowarów i kilku młynarzy.

Warunki osadnictwa zabraniały podziału gospodarstw; rosła klasa biednych bez ziemi, zaniedbanych przez rady wiejskie, składające się z posiadaczy ziemi. Wtedy carat pozwolił dzielić gospodarstwa i nakazal zwolnienie ziemi komunalnej. Mimo to wzrost populacji zmusił jej część do emigracji do Kanady (1870). Emigranci z Chorticy, najstarszej kolonii mennonickiej w Rosji, zwani są mennonitami starokolonijnymi w Am. Płn., gdzie są bardziej konserwatywni niż pozostałe grupy ruskich mennonitów.

File:Mennonitenansiedlung Molotschna 1852.jpg

Kolonia Moloczna (1852).

Samorząd, edukacja i życie religijne

Kolonie mennonitów rządziły się bez ingerencji władz Rosji. Podstawowej jednostce, wsi, przewodził wybierany magistrat. Wieś zarządzała swą szkołą, drogami i opiekowała się ubogimi. Mężczyźni decydowali, na zebraniach wiejskich. Wsie były zgrupowane w rejony, np. wszystkie wsie Chorticy, a 2 rejony w Molocznej.

Naczelnik rejonowy i biuro regionalne mogli wymierzać kary cieleśnie i zalatwiać in. sprawy wspólne. Ubezpieczenia, straż pożarna, przestępczość i in. problemy społeczne były w gestii regionu. Kolonie funkcjonowały jak państwo demokracji, ze swobodami daleko poza tymi dla wieśniaków rosyjskich. Miały własne szpitale, w tym dla umysłowo chorych, oraz szkołę dla głuchych. Opiekowały się sierotami i starszymi. Miały ubezpieczenia. Samowystarczalne, były w stanie pozostać oddzielone od władz Rosji.

szpital
meski
zenski
adm
prac

stol

Szpital dla umysłowo chorych “Bethania” w kolonii Chortica. Od góry: budynek główny i park, wydz. męski, żeński, administracja i mieszkania lekarzy, pracownicy, stołówka. [Dziś dają ci kaftan i psychotropa zamiast pielęgniarki - PB].

zost

Bethania” anno 1997. Część terenu zalał zbiornik elektrowni na Dnieprze. [Dewastacja pracy Olędrów, gorsza niż na Żuławach; przyczyny oczywiste - PB.]

Mennonici pozostali poza polityką i rewolucją rosyjską. Po 1905 r. głosowali, na oktobrystów z uwagi na gwarancje wolności religijnej i prasowej dla mniejszości.

Podczas gdy Europa nieznała jeszcze obowiązku edukacji, mennonickie kolonie miały szkołę podstawową w każdej wsi, uczącą niemieckiego, arytmetyki, religii i śpiewu. Nauczycielem zwykle był rzemieślnik lub pastuch niewyuczony na pedagoga, uczący po godzinach swej pracy. Stopniowo program nauczania rozwijał się w miarę zastępowania prowizorycznych nauczycieli, zawodowymi. Pod koniec XIX w. podstawówka miała 6 klas, ucząc religii, niemieckiego, rosyjskiego arytmetyki, geografii, historii i nauk przyrodniczych, z zaawansowaniem dobranym do klasy.

Moloczna miała gimnazjum z profesjonalnym nauczycielem z Prus od 1820 r., a Chortica od 1842 r. z 3 tys. uczniów. Do 8% kolonistów otrzymało wykształcenie średnie. Dekret carskiego ministra edukacji (1881) zakazał gimnazjów koedukacyjnych, zmuszając mennonitów do założenia szkół dla dziewcząt (1895). 4-letnie gimnazjum uczyło religii, historii, arytmetyki, nauk ścisłych, rosyjskiego i niemieckiego, geografii, kaligrafii i sztuk pięknych. Dziewczęta uczyły się dodatkowo szycia.

Koedukacyjne seminarium nauczycielskie (założone 1914) rozszerzyło pogimnazjalne studium 2-letnie na program 3-letni. Studenci ostatniego roku ćwiczyli na pobliskiej podstawówce.

Szkołę handlową z kadrą uniwersytecką założono w Halbstadt (wieś w kolonii Moloczna). W początkach XX w. coraz więcej młodzieży mennonickiej udawanło się po edukację do Szwajcarii, Niemiec i Rosji, do gimnazjów, szkół zawodowych i handlowych oraz uniwersytetów.

Każda wieś lub grupa wsi organizowała się w niezależny zbór. Kulturowe i tradycyjne różnice między menninitami z Fryzji, Flamandii i Prus Zach. widać było w ich kościołach. Zgadzali się co do fundamentalnych wierzeń jak chrzest, niestawianie oporu i nieślubowanie. Pastorowie flamandzcy dawali kazania siedząc, a fryzyjscy stojąc. Niepłatni i niewykształceni, byli wybierani spośród zamożniejszych członków zboru. Poważanie za posługę kapłańską i status materialny dawało im pokaźny wpływ na społeczność. Przywództwo wsi, religijne i świeckie, często współpracowało przeciw biednym.

Dyscyplina kościelna polegała na ekskomunikacji poważnych grzeszników. Najbardziej konserwatywne zbory odcinały się od notorycznego grzesznika biznesowo i towarzysko. Ekskomunikacja wiązała się z utratą przywilejów nadanych kolonistom przez władze Rosji. Rozmaici wstawiennicy umożliwiali ekskomunikowanym powrót… do innego zboru.

Uprzemysłowienie

Młynarstwo i pokrewne zdominowały przemysł w koloniach i okolicach. Powstały wytwórnie skrobii, cegielnie i in. przemysł, z ośrodkami w Chorticy i Aleksandrowsku. Pierwszą zapaść gospodarczą, kolonia Chortica przezwyciężyła rzemiosłem. Obok urządzeń młynarskich i rolniczych, jej przemysł we wsiach Chortica i Rosental produkował zegary, wchłaniając wzrost ludności bez ziemi. Po latach, największe zakłady scalono i po rewolucji bolszewickiej produkowały traktory i samochody marki Zaporożec. Biznes zabrano mennonickim właścicielom wkrótce po 1917 r. i dziś jest klockiem konglomeratu samochodowego.

Szybka industrializacja Europy w XIX w.  i wzrost popytu na zboże spowodowały ekspansję uoraw zbóż na stepach Rosji. Mennonici Chorticy przewodzili innowacji agrarnej, odkryciom najbardziej przydatnych gatunków upraw i produkcji maszyn rolniczych. Peter Lepp założył pierwszą fabrykę w Chorticy (1853). 15 lat później było już 8 takich zakładów, a w 1907 r. szesnaście. Pługi, siewniki, wozy, kosiarki, młockarnie suszarki do ziarna i silniki parowe produkowane przez mennonitów znalazły zbyt u Rosjan. Do najznakomitszych mennonickich fabryk należały: Hildebrand & Pries, Lepp & Wallmann i Koop & Co. W 1911 r. osiem największych fabryk mennonitów dawało 6% całkowitej produkcji Rosji, wysyłało maszyny na całe imperium i zatrudniało 1744 osób. Np. Lepp & Wallman z Schönwiese produkowała rocznie 50 tys. kosiarek, 3 tys. młockarni, tysiące pługów szeregowych i in.

Firma Hildebrand & Pries była tak duża, że miała departament księgowy z kilkoma wydziałami. Założona przez zegarmistrza Korneliusa Hildebranda z mennonickiej na Dnieprze,  firma miała własną odlewnię, kuźnię, warsztaty mechaniczne, wytwórnię silników i malarnię. Produkowała pługi, a później otworzyła wydział ciesielski i in. Wydział zakupów był jednym z zatrudniających najwięcej osób; był wyposażony w rzadkość w tamtych czasach – telefon.

kornel

Zegarmistrz Kornelius Hildebrand.

Lepp & Wallmann. Peter Lepp miał warsztat zegarów w Chorticy, ale zaczął (1850) produkcję maszyn rolniczych. W 1853 r, sprzedał pierwszą  młocarnię, a w 1867 r. wyprodukował 115 kombajnów zbożowych, 50 wialni, 173 grabi mechanicznych, 125 sieczkarni i 12 kosiarek. Jako pierwsza firma wyprodukowała kosiarkę do zbóż.  Do firmy dołączył (1880) największy ziemianin kolonii Chortica, szwagier Leppa, Andreas Wallman. Lepp zaczął (1885) budowę drugiej fabryki w Schönwiese, a 2 lata później zatrudniała już 250 osób. Trzecia fabryka (1900) w Pawlogradzie produkowała rocznie 50 tys. kosiarek, 3 tys. młocarek i tysiące pługów i in. maszyn rolniczych, hydraulicznych wyciskarek do oleju i silników parowych o mocy 25 KM. Na wystawach w Moskwie (1882) i Charkowie (1887) Lepp dostał pierwszą nagrodę. Firmę przejął (1893) Johann Gerhard Lepp, stając się jednym z czołowych przedsiębiorców Ukrainy, zdobywając w całej Rosji uznanie jednej z największych wytwórni w płd. Rosji, wartej (1916) 2,4 mln rubli.

Młyny zbóż i pasz, początkowo napędzane wodą i wiatrem (doświadczenie z Prus), stopniowo zastąpiły parowe. Tu liderem okazał się  przedsiębiorczy mennonita Hermann Abramovitch Niebuhr. Założona (1853) przez niego z pomocą ojca, firma Niebuhr & Co. mieliła zboże w młynach wodnych i wiatrowych. Niebuhr zbudował dużee młyny parowe (1872 i 1882). Zostawił synowi 11 młynów wodnych i parowych. Największy z nich, w Aleksandrowsku, mielił 125 t pszenicy na dobę, a najmniejszy 18 t. Jesienią 1919 r., 13 lat po jego śmierci, jego spuścizna uległa nacjonalizacji: poza młynastwem (wartość 5 mln rubli, największe w Rosji), 20 tys. ha z 8 farmami i 6 dodatkowymi młynami; bank rozwinięty podczas II wś. w Chortitzaer Kommerzbank z kapitałem 5 mln rubli; kamieniołom na 200 ha z kamieniołomem granitu blisko stacji kolejowej (kapitał 5 mln rubli); sanatorium Alexanderbad k. Kiczkas nad Dnieprem na 200 ha ziemi (kapitał 2 mln rubli). Trzech lekarzy z Berlina  kierowało nieźle wyposażonym Alexanderbad dla 250 pacjentów. Dochód Kommerzbank i kamieniołomu zatrzymał carat podczas I wś. w wyniku ogólnej nienawiści do Niemców. W 1919 r. bolszewicy znacjonalizowali cały majątek po Niebuhrze.

Koop & Co. Firmę założył (1863) b. kowal z Lepp & Wallmann, Abram. J. Koop, z udziałem przemysłowca. Biznes przewyższył oczekiwania. Największe fabryki były w Aleksandrowsku, Einlage i Chorticy — łączna wartość ponad 10 mln rubli. Wybudował odlewnię (1874) i rozbudował ją (1877), oraz zakłady stali hartowanej w Schönwiese (1888). 13 fabryk w Chorticy i Schönwiese połączyło się (1910) w największy kompleks tego rodzaju w Rosji. Trzy  potężne przedsiębiorstwa utworzyły (1913) syndykat Uroszaj: Koop (Alexandrowsk), J. Hoehn (Odessa) i Elvorti (Elizawietgrad). Uroszaj kontrolował sprzedaż maszyn rolniczych w Rosji i za granicą. Rząd Rosji połączył (1915)
dla produkcji wojennej 3 fabryki w Schönwiese: A. J. Koop, Lepp & Wallmann i Hildebrand & Pries, produkując (1921) 1-szy rosyjski traktor Zaporożec, który w następnych latach wyparł z rynku rosyjskiego amerykańskiego Fordsona. Gerhard Hamm z Chorticy, Peter Dyck z Osterwick i Cornelius Unruh dostali (1932) Order Lenina za Stalinca, 1-szą młocarkę ZSRR. Od 1960 r. zakłady produkowały auto Zaporożec, potem Tauria. Po fuzji (1998) z Daewoo, zakłady nazwano Avtozaz-Daewoo, który od 2002 r. m.in. składał  Mercedesa klasy E i ML.

Pierwsza fala emigracji

Wobec fali nacjonalizmu w Europie, rząd Rosji nie mógł utrzymywać statusu kolonizatorów niemieckich. Ogłosił (1870) plan rusyfikacji do 1880 r. Mennonitów zaalarmowała perspektywa utraty zwolnienia ze służby wojskowej i szkół niemieckojęzycznych, niezbędnych dla ich religii i kultury. Świadomy mennonita nie przyjmie praw wspierających wojny. Po nieudanych negocjajcjach z caratem, przywódcy mennonitów udali się (1873) wybadać opcje imigracji na duże połacie żyznej ziemi Ameryki Płn.  Wrócili z dobrą wiadomością: ziemia do wzięcia w Manitobie, Minnesocie, Płd. Dakocie, Nebrasce i Kansas.

Grupy bardziej konserwatywne wybrały Kanadę, obiecującą przywileje równe tym kiedyś w Rosji oraz kawał ziemi do kolonizacji w Manitobie. Grupy bardziej liberalne (z Molocznej i Hutteryci) wybrały USA. Całe społeczności planowały porzeprowadzkę w całości, np. Alexanderwohl i Bergtal z rodzinami z in. wsi. Sprzedali wlasność, często po zaniżonej cenie i zabrali się za załatwianie paszportów w kosztownej buirokracji.

Widząc rychły wyjazd 40 tys. najpracowitszych rolników z Rosji, władze posłały (maj 1874) do mannonickich kolonii przedstawiciela, który przesadnie opisał czekające w USA trudności, proponując zastępczą służbę, niezwiązaną z wojskiem. Przekonał liberalnych do pozostania w Rosji.

W l. 1874 – 1880, z 45 tys. mennonitów na płd. kraju, opuściło Rosję: 10 tys. do USA i 8 tys. do Manitoby. Osadnictwo mennonitów głównie w środkowym USA,,gdzie ziemia uprawna podobna była do krymskiej, zbiegło się z ukończeniem Kolei Transkontynentalnej (1869). Inni pojechali na wschód, np. w l. 1880-ych setki do Azji Śr., gdzie spodziewali się rychłego przyjścia Chrystusa. Dla pozostałych w Rosji, sprawa służby wojskowej wyjaśniła się (1880) substytutem 4-letniej służby leśnej.

I wojna światowa

Ruscy mennonici byli już wtedy dość zaawansowani społecznie i gospodarczo. Posiadali lub kontrolowali wiele dużych majątków i biznesów. Słynęli z niezwykłej skuteczności i jakości i znani byli w całej Rosji ze swych zdolności rolniczych i organizacyjnych. Precedens służby niewojskowej miał już ponad 30 lat. Podczas I wś. 5 tys. mennonitów pracowało w leśnictwie i szpitalach oraz przewoziło rannych z pola walki do szpitali Moskwy i Jekaterinoslawa. Zbory mennonitów finansowały ten rodzaj służby i wspierały rodziny nieobecnych mężczyzn, w sumie 3,5 mln rubli rocznie.

W tym czasie stopniowo zalamywała się autonomia koloni mennonitów, a presja społeczna i finansowa zaczęła odbijać się na ludziach i instytucjach. Zaczęly się konfiskaty ziemi i własności na cele wojenne, a niektóre kompleksy przemysłowe przestawiły się (także ochotniczo) na produkcję militarną. Mennoci pokładali nadzieje w rządzie tymczasowym Rosji, lecz z postępem wojny struktura władzy zaczęła pękać.

Chaos w wyniku upadku rządu tymczasowego zdewastował Ukrainę i mennonitów polegających na koniu. Armie biała i czerwona przetoczyły się przez ich tereny, konfiskując żywność, konie i bydło. Anarchistyczna armia Nestora Machno atakowała mennonitów, uważanych za kułaków, do tego niemieckojęzycznych. Podobno Machno miał uraz z powodu złego traktowania, gdy służył w dzieciństwie na folwarku mennonickim. Setki mennonitów zamorodowano, ograbiono, uwięziono i zgwałcon, a niektóre wsie zniszczono. Dalsza utrata życia nastąpiła wskutek tyfusu, cholery i chrób wenerycznych sianych przez armie przetaczające się przez kolonie.

W obliczu tragedii, niektórzy z pacyfistycznych mennonitów chwycili za broń , organizując się w samoobronną milicję Selbstschutz, by z pomocą armii niemieckiej odpierać rosyjskie ataki. Postrzegane wtedy i dziś przez wielu mennonitów jako sprzeniewierzenie duchowe, siły te z początku osiągnęły sukcesy wojskowe, broniąc kolonii i rodzin podczas ich prób ucieczki i przeprowadzki. W końcu zjednoczone armie Machno i czerwona pokonały Selbstschutz (początek 1919). Z początku opór pomógł obronić mennonitów, lecz później odbił się zaostrzeniem okrucieństw wroga. Wielu mennonitów potraciło swe posiadłości i w końcu sowieci  znacjonalizowali je.

Głód i druga fala

Mennonici Molocznej wysłali (lato 1920) delegację, by powiadomić mennonitów w Am.Płn. o strasznych warunkach na zniszczonej wojną Ukrainie. W wyniku misji, różne gałęzie mennonitów utworzyły centralny komitet do koordynacji pomocy, wysyłanej przez istniejącą grupę w Istanbule. Trzech ochotników z narażeniem życia wjechało na Ukrainę podczas wojny domowej. Dotarli do wsi Halbstadt w koloni Moloczna jednocześnie z wyjściem białej armii gen. Wrangela. Dwu z nich wycofało się z armią. O trzecim słuch zaginął po wejściu czerwonych do wsi.

Po roku oficjalne pozwolenie rządu sowieckiego umożliwiło pomoc wsiom mennonitów na Ukrainie. Garkuchnie żywiły 25 tys. osób przez 3 lata od 1922, ze szczytem 40 tys. osób w sierpniu 1922. Posłano też 50 traktorów z pługami do orki mennonickiej ziemi z braku koni, skradzionych i skonfiksowanych podczas wojny. Koszt pomocy wyniósł 1,2 mln $.

Z polepszeniem sytuacji mennonici przekierowali wysiłki z prób przeżycia na re-emigrację. Choć nowa polityka gospodarcza ZSRR wyglądała mniej radykalnie niż poprzednie reformy bolszewickie, tysiące mennonitów nie widziało dla siebie przyszłości z komunistami. Po latach negocjacji z rządami obcymi i Moskwą, zorganizowano emigrację do Kanady, Paragwaju i Argentyny. Kanada nieuznała ZSRR, toteż emigrantów obsługiwano w Rydze. Odrzuconych z powodów zdrowia (zwykle jaglica), osadzano w Niemczech i w Southampton do czasu wyzdrowienia. Do 1930 r. przybyło do Kanady 21 tys. ruskich mennonitów, większość na kredyt z koncernu kolejowego Canadian Pacific Railway.

Grupa z zach. Syberii, która osiedliła się nad Amurem w nadzieji na lepsze życie, uciekła przez zamarzniętą rzekę do Harbin w Chinach. Kilkuset wpuszczono do Kalifornii i stanu Waszyngton. Większość pozostała uchodźcami aż do interwencji przez Ligę Narodów i przeniesienie do Paragwaju i Brazylii (1932).

Pozostali w swych wsiach na Ukrainie ryzykowali zesłanie na Syberię i do Gułagu na wschód od Uralu. W l. 1929 – 1940, co ósmy mennonita ukraiński został zesłany pod pretekstem politycznym do obozów pracy, skąd niewielu wróciło czy dało choćby znać o sobie. Mennonitów z Molocznej i Chorticy ewakuowano (1943) do hitlerowskiego Kraju Warty (Reichsgau Wartheland), skąd maszerowali do Rzeszy tylko po to, by być zabranym z powrotem przez armię czerwoną do ZSRR, skąd trafili na Syberię i do Kazachstanu. Wielu nieprzeżyło, dzieląc los niemieckich osadników i in. narodowści w Rosji.

Wieś Rosental w kolonii Chortica 1915-1945. Wśród Olędrów są już Rosjanie, Ukraińcy i Żydzi. Zauważ 2 szpitale, 4 szkoły oraz seminarium nauczycielskie, ogrody komunalne, cegielnię, fabryki, młyny… Klikaj gospodarstwa na oryginale po info o rodzinach. Tamże linki do zdjęć z wsi i okolic z różnych okresów.

Po zniesieniu restrykcji podróży po ZSRR (1956), niektórzy mennonici powrócili do swych kolonii, gdzie dziś mieszkają przeważnie Ukraińcy i Rosjanie. Tylko nieliczni mennonici, związani z rosyjskim rodzicem lub małżonkiem mieszkają wśród nich. W Kazachstanie, mennonitów można znaleźć w miastach przemysłowych jak Karaganda. Pod koniec l. 1980-ych mennonici w ZSRR zaczęli emigrować do Niemiec. Można dziś znaleźć ich głównie tam i w Kanadzie.

Wyrugować z ziemi

Po 1870 r. wielu ruskich mennonitów w obawie przed ingerencją caratu w ich system edukacji, emigrowało do nizinnych stanów USA i do zach. prowincji Kanady. Przywieźli ze sobą wiele instytucji i doświadczeń, w tym oddzielne wyznania dotąd nieznane w Am. Płn., np. braxtwo mennonickie. Najliczniejsza grupa ruskich mennonitów przybyła z Rosji po jatkach kolejnych rewolucji rosyjskich i I wś. Ludzie ci, straciwszy wszystko, dotarli do osad w Albercie, Saskatchewan, Manitobie, Brytyjskiej Kolumbii i Ontario oraz do wielu miejsc w USA. Niektórzy dołączyli do istniejących społeczności mennonitów, inni utworzyli swoje.

Po przejęciu władzy, komuniści zabierali zboże kolonizatorom. Reformy rolne i gospodarcze ZSRR skonfiskowały folwarki i ziemie komunalne mennonitów. Następny krok zredukował pozostałe gospodarstwa o 60%, potem znów o 50%, co uniemożliwiło utrzymanie rodziny z roli. W końcu mennonici zaczęli głodować, wybuchły epidemie; wtedy zaczęli organizować emigrację do Kanady.

Konfiskowaną ziemię rozdawano chłopstwu spoza koloni, często partyjniakom-komunistom. Te nowe wsie wkrótce przejęły władzę lokalną, dalej konfiskując ziemię i prawa większości mennonickiej – kułaków i zsyłając ich. Np. w maju 1931 r. nowi mieszkańcy wsi Chortica wyrugowali w ten sposób pozostałych mennonickich ziemian. W l. 1929 – 1940, 1500 mężczyzn z populacji 12 tys. zesłano na ciężkie roboty na daleką północ Syberii.

Rząd opodatkował pozostałych ziemian mennonickich do tego stopnia, że nie mogli już sprostać wymaganiom produkcyjnym i ich ziemię konfiskowano na pokrycie zobowiązań. Z postępem kolektywizacji mennonici wiązali nadzieję, że będą mogli gospodarować się na swoim, lecz pierwszy 5-letni plan Stalina zniweczył je.

W kolonii Chortica, mennonici porzucili (1926) wieś Einlage z powodu zalania przez zbiornik elektrowni wodnej na Dnieprze.

Od 1918 r. ograniczono wolność wyznania. Kościoły i zbory musiały się rejestrować. Kapłanom zabrano prawa obywatela. Nie wolno im było uczyć, co było podstawą bytu wielu pastorów mennonickich. Oni ani rodzina nie mogli dołączyć do cechów ani spółdzielni. Toteż wielu emigrowało, a niewielu było na ich zastąpienie. Zborom zabroniono pracy charytatywnej, co zniszczyło dobrze rozwinięte instytucje społeczne mennonitów. Wsie straciły wszelką władzę nad szkołami i zabroniono wszelkich treści religijnych. Zniesiono niedzielę jako święto.

Stan Kansas słynie z produkcji pszenicy dzięki wczesnemu osadnictwu mennonitów. Odmianę zimową wprowadzono tam w 1873 r. Doświadczeni z suchą glebą w Rosji, mennonici szybko wykorzystali charakterystykę zimowej pszenicy, powodując ekspansję młynarstwa. Siana jesienią, rżnięta była następnego lata, idealnie dostosowana do gorących, suchych sezonów letnich w Kansas. Dziś stan wiedzie w produkcji pszenicy w USA. Szwajcarscy mennonici z Wołynia osiedlili się w Kansas w Moundridge i Pretty Prairie. Zaś holendersko-pruscy mennonici „ruscy“, mówiący jęz. Plautdietsch, zasiedlili sporo płd.-śr. Kansas.

Język “ruskich” mennonitów

Przybysze holenderscy w Gdańsku i na Żuławach, potem ich potomkowie, zmieszali języki przodków fryzyjskich i flamandzkich z dialektem dolnopruskiego języka dolnoniemieckiego, tworząc przez 300 lat język „ruskich“ mennonitów, Plautdietsch, w Polsce i płd. Rosji. Z migracjami, Plautdietsch rozszedł się po świecie – od Europy i Azji Śr. (Niemcy, Rosja, Kazachstan, Kirgistan, Ukraina), po Amerykę Płn. i Łacińską (Paragwaj, Meksyk, Boliwia, Brazylia, Peru, Urugwaj, Honduras, Belize, Argentyna).

Mówi nim pół mln ludzi, a w Am. Łacińskiej jest wyłącznym językiem dla 100 – 150 tys. mennonitów w odciętych od świata wspólnotach. Po publikacji Biblii w Plautdietsch (2003) nie jest już tylko dialektem. Modlitwa Ojcze nasz:

    Vaterunser
    Ons Voda em Himmel,
    lot dien Nome jeheilicht woare;
    lot dien Ritjdom kome;
    lot dien Welle jedone woare,
    uck hia oppe Ed, soo aus em Himmel;
    jeff ons Dach fe Dach daut Broot, daut ons fehlt;
    en vejeff ons onse Schult,
    soo aus wie den vejewe, dee sich jeajen ons veschuldicht ha;
    en brinj ons nich en Vesetjunk nenn,
    oba rad ons von Beeset.
    wiels die jehet daut Ritj,
    en dee Krauft en dee Harlichtjeit
    en Eewichtjeit.
    Amen.

Materiały źródłowe:

http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_Mennonite

http://en.wikipedia.org/wiki/Molotschna

http://en.wikipedia.org/wiki/Chortitza_Colony

http://en.wikipedia.org/wiki/Vistula_delta_Mennonites

http://pl.wikipedia.org/wiki/Ol%C4%99drzy

http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/C4652.html

http://chortiza.heimat.eu

http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/N53812.html

http://pl.wikipedia.org/wiki/Plautdietsch

03/03/2013

Each year, 225,000 US patients die in doctors’ hands

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 22:48

225,000 US patients die in doctors’ hands: silence of the lambs

01/03/2013

Notes from the Field: West Bank

Filed under: Uncategorized — grypa666 @ 23:23

[pics] Hanna cries as she tells us about the constant harassment she faces from the Israeli settlers.
Mona and Nabil are overjoyed as they show us their rehabilitated home.

Dear Friend,

This is the first of our 2013 Field Notes email series, and we’re eager to tell you what we’ve seen since arriving in the West Bank. This past year has been extremely difficult for refugees here: protection of refugees is becoming increasingly difficult and quality of life continues to decrease. Within the past two weeks, the Israeli Defense Force (IDF) has killed 4 Palestinians (including one woman walking and two minors), leading to protests and clashes. In the first of our Field Notes email series, we’ll tell you about some of these issues; and stay tuned because there’s much more to come from our visits to Gaza, Lebanon, and Jordan where we’ll meet more refugees whose lives you’re helping to improve.

Our trip to Hebron yesterday was very tense. The IDF trailed us through Arroub Camp (where the young woman was killed inciting recent clashes in and around the camp) near Hebron, and we saw Israeli tear gas canisters strewn throughout the camp, even some near UNRWA compounds and schools. Many people in the camp now have respiratory problems, and by the end of our time there, we could feel the gas in our lungs.

In Hebron, we met Hanna Abu Haikal who lives in a beautiful old home overlooking the old city. But, her home is surrounded by Israeli settlers who make her life nearly unbearable. Settlers have unleashed dogs to scare Hanna and her family and have burned five of her cars. They often sit outside her bedroom window to disrupt her while she sleeps. In 1959, Hanna’s father built the road in front of her house, now only Israeli settlers have vehicle access to the road, leaving Hanna completely isolated. She has many health problems now, and fears that if she becomes sick, she won’t be able to get to the hospital, and an ambulance won’t have access to her. She cried as she told us her story, but through it all, she hasn’t given up hope. Later, she told us funny stories from her childhood, laughing and letting us know that her spirit wasn’t be broken. UNRWA staff visit her at least once a month to check on her wellbeing, document, advocate, and provide legal support on her behalf. She calls one UNRWA staff member who visits frequently her brother.

Yesterday we also had the joy of meeting Mona and Nabil whose lives were changed by the rehabilitation of their home with funds made possible by generous American Friends of UNRWA donors like you. Mona was overcome with emotion as she told us how much her life had improved now that her home in Dheishe Camp, Bethlehem has working plumbing and is no longer infested with black mold. The unsafe living conditions were taking a toll on the family’s health, but now they say they’re feeling healthy again and have more hope for the future. Nabil was very proud that through UNRWA’s self-help approach, he was able to work on much of the reconstruction himself, empowering him to provide for his family despite the many limitations imposed by the occupation.

You can help protect and support refugees like Hanna, Mona, and Nabil by making a tax-deductible donation to American Friends of UNRWA. Your contribution is an investment in their futures.

Look for an email from us next week as we visit life-saving UNRWA projects in Gaza.

Until then, in gratitude,

Abby Smardon
Executive Director
American Friends of UNRWA

P.S.— for more images from our trip, visit our Facebook Photo Album!

The United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees (UNRWA) provides humanitarian assistance and human development and protection programs including food aid, education, health care, and job training to registered Palestine refugees living in Gaza, the West Bank, Syria, Lebanon, and Jordan. Today, in times of both conflict and calm, UNRWA supports, protects, and empowers more than 5 million Palestinian refugees in need. All donations to AFU are tax-deductible to the fullest extent under the law.

American Friends of UNRWA 1666 K Street, NW, Suite 440, Washington, DC 20006
Phone: 202.223.3767  |  Fax: 202.457.0549  |  Email: info@friendsunrwa.org
Privacy Policy  |  Unsubscribe    Copyright 2012 American Friends of UNRWA, Inc.

Next Page »

The Rubric Theme. Blog at WordPress.com.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 689 other followers